न्यायें निष्ठुर बोलणें । बहुतांस वाटे कंटाळवाणें ।
मळमळ करितां जेवणें । विहित नव्हे ॥१॥
न्यायाचे आणि रोखठोक बोलणे अनेकांना ऐकायला खूप कडू वाटते; पण पोटात मळमळत असतानाही वरवर अन्न खात राहणे हे आरोग्यासाठी योग्य नाही.
बहुतीं विषय निंदिले । आणि तेचि सेवित गेले ।
विषयत्यागें देह चाले । हें तों घडेना ॥२॥
पुष्कळ लोक तोंडाने विषयांची निंदा करतात, पण प्रत्यक्षात मात्र त्या सर्व भोगांचा उपभोग घेत राहतात; कारण सर्व विषय सोडून दिले तर देह जगणेच अशक्य होईल.
बोलणें येक चालणें येक । त्याचें नांव हीन विवेक ।
येणें करितां सकळ लोक । हांसों लागती ॥३॥
बोलणे एक आणि प्रत्यक्ष वागणे भलतेच, यालाच नीच बुद्धी किंवा दांभिकपणा म्हणतात; अशा लोकांचे हे दुटप्पी वागणे पाहून लोक त्यांची टवाळी करतात.
विषयत्यागेंविण तों कांहीं । परलोक तो प्राप्त नाहीं ।
ऐसें बोलणें ठाईं ठाईं । बरें पाहा ॥४॥
विषयांचा पूर्ण त्याग केल्याशिवाय परमार्थाची प्राप्ती होत नाही, असा उपदेश सर्वत्र ऐकायला मिळतो; पण या गोष्टीची खरी वस्तुस्थिती नीट तपासून पाहा.
प्रपंची खाती जेविती । परमार्थी काये उपवास करिती ।
उभयता सारिखे दिसती । विषयाविषईं ॥५॥
संसारी लोक पोटभर खातात-पितात, मग परमार्थात काय साधक कायमचे उपाशी राहतात का? बाह्य दृष्टीने पाहिले तर विषयांच्या बाबतीत दोघेही सारखेच अन्न खाताना दिसतात.
देह चालतां विषय त्यागी । ऐसा कोण आहे जगीं ।
याचा निर्वाह मजलागीं । देवें निरोपावा ॥६॥
देह जिवंत ठेवून सर्व विषयांचा पूर्णपणे त्याग करणारा असा कोण आहे या जगात? या शंकेचा खरा उलगडा समर्थांनी मला करून सांगावा.
विषय अवघा त्यागावा । तरीच परमार्थ करावा ।
ऐसें पाहातां गोवा । दिसतो किं ॥७॥
जर सगळे विषय पूर्ण सोडले तरच परमार्थ साधतो असे म्हटले, तर मग परमार्थ करणे हा एक मोठा संभ्रम आणि अडचण ठरेल.
ऐसा श्रोता अनुवादला । वक्ता उत्तर देता जाला ।
सावध होऊन मन घाला । येतद्विषईं ॥८॥
श्रोत्याने अशी रास्त शंका विचारल्यावर वक्ता उत्तर देऊ लागला; आता या विषयाचे मर्म अत्यंत सावध होऊन समजून घ्या.
वैरग्यें करावा त्याग । तरीच परमार्थयोग ।
प्रपंचत्यागें सर्व सांग । परमार्थ घडे ॥९॥
अंतःकरणात तीव्र वैराग्य बाळगून विषयांच्या आसक्तीचा त्याग करावा, तरच परमार्थाचा खरा योग जुळून येतो; संसारातील मोहाचा त्याग केल्यानेच परिपूर्ण परमार्थ घडतो.
मागें ज्ञानी होऊन गेले । तेंहिं बहुत कष्ट केले ।
तरी मग विख्यात जाले । भूमंडळीं ॥१०॥
पूर्वी जे थोर ज्ञानी पुरुष होऊन गेले, त्यांनी आत्मज्ञानासाठी प्रचंड कष्ट आणि तपश्चर्या केली; म्हणूनच त्यांचे नाव आज संपूर्ण जगात विख्यात झाले.
येर मत्सर करितांच गेलीं । अन्न अन्न म्हणतां मेलीं ।
कित्येक भ्रष्टलीं । पोटासाठीं ॥११॥
इतर सामान्य लोक मात्र केवळ एकमेकांचा मत्सर करण्यातच संपून गेले, अन्नाची भ्रांत करत मेले आणि कित्येकांनी केवळ पोटासाठी आपली तत्त्वे व नीती भ्रष्ट केली.
वैराग्य मुळींहून नाहीं । ज्ञान प्रत्ययाचें नाहीं ।
सुचि आचार तोहि नाहीं । भजन कैंचें ॥१२॥
अंगात मुळातच वैराग्य नाही, प्रत्यक्ष अनुभवाचे आत्मज्ञान नाही आणि शुद्ध आचारविचारही नाहीत; अशा दांभिक माणसाला ईश्वराचे भजन तरी कसे साधणार?
ऐसे प्रकारीचे जन । आपणास म्हणती सज्जन ।
पाहों जातां अनुमान । अवघाच दिसे ॥१३॥
अशा वृत्तीचे लोक समाजात स्वतःला सज्जन म्हणवून घेतात; पण त्यांच्या आचरणाचा शोध घेतला तर आतून सगळे पोकळ आणि संशयास्पदच दिसते.
जयास नाहीं अनुताप । हेंचि येक पूर्वपाप ।
क्षणक्ष्णा विक्षेप । पराधीकपणें ॥१४॥
ज्याच्या मनात केलेल्या पापांचा पश्चात्ताप होत नाही, हेच त्याचे पूर्वसंचिताचे मोठे पाप आहे; अशा माणसाला दुसऱ्याचे सुख पाहून क्षणाक्षणाला मत्सर वाटतो.
मज नाहीं तुज साजेना । हें तों अवघें ठाउकें आहे जना ।
खात्यास नखातें देखों सकेना । ऐसें आहे ॥१५॥
'मला मिळत नाही म्हणून तूही भोगू नयेस' ही लोकांची वृत्ती सर्वांना ठाऊकच आहे; उपाशी राहिलेल्या माणसाला दुसरा आनंदाने खाताना अजिबात बघवत नाही.
भाग्यपुरुष थोर थोर । त्यास निंदिती डीवाळखोर ।
सावास देखतां चोर । चर्फडी जैसा ॥१६॥
मोठ्या भाग्यवान आणि कर्तृत्ववान माणसांची दिवाळखोर व नालायक लोक नेहमी निंदा करतात; जसा सावकार दिसताच चोराचा तिळपापड होतो, तशीच ही गत आहे.
वैराग्यपरतें नाहीं भग्य । वैराग्य नाहीं तें अभाग्य ।
वैराग्य नस्तां योग्य । परमार्थ नव्हे ॥१७॥
जीवनात वैराग्यासारखे दुसरे कोणतेही मोठे भाग्य नाही, आणि वैराग्य नसणे हेच सर्वात मोठे दुर्दैव आहे; वैराग्य नसेल तर माणूस परमार्थाला कधीच पात्र ठरत नाही.
प्रत्ययेज्ञानी वीतरागी । विवेकबळें सकळ त्यागी ।
तो जाणीजे माहांयोगी । ईश्वरी पुरुष ॥१८॥
अनुभवी ज्ञानी, निष्कलंक विरक्त आणि विवेकाच्या बळावर सर्व आसक्तींचा त्याग करणारा पुरुष हाच खरा महायोगी आणि साक्षात ईश्वरी पुरुष जाणावा.
अष्टमा सिद्धीची उपेक्षा । करून घेतली योगदीक्षा ।
घरोघरीं मागे भिक्षा । माहादेव ॥१९॥
अष्टमहासिद्धींना ज्यांनी तृणासारखे मानून संन्यास घेतला, ते साक्षात महादेव शंकरही घरोघरी जाऊन भिक्षा मागतात.
ईश्वराची बराबरी । कैसा करील वेषधारी ।
म्हणोनियां सगट सरी । होत नाहीं ॥२०॥
केवळ भगवे कपडे अंगावर घालणारा ढोंगी त्या ईश्वराची बरोबरी कशी करू शकेल? म्हणून खऱ्या संतांची आणि देखावा करणाऱ्यांची तुलना होऊ शकत नाही.
उदास आणि विवेक । त्यास शोधिती सकळ लोक ।
जैसें लालची मूर्ख रंक । तें दैन्यवाणें ॥२१॥
जो मनाने विरक्त आणि अत्यंत विचारी आहे अशा पुरुषाला सगळे लोक शोधत येतात; पण जे लोभी, मूर्ख आणि लाचार असतात, त्यांचे जिणे मात्र अत्यंत केविलवाणे असते.
जे विचारापासून चेवले । जे आचारापासून भ्रष्ठले ।
विवेक करूं विसरले । विषयलोभीं ॥२२॥
जे योग्य विचारांपासून भरकटले आणि सदाचाराला पारखे झाले, ते केवळ विषयांच्या लोभापायी आत्मविवेक करायला पूर्णपणे विसरून गेले.
भजन तरी आवडेना । पुरश्चर्ण कदापि घडेना ।
भल्यांस त्यांस पडेना । येतन्निमित्य ॥२३॥
अशा लोकांना देवाचे भजन आवडत नाही आणि त्यांच्या हातून कधी साधना घडत नाही; म्हणूनच चांगल्या सज्जनांचे आणि त्यांचे कधीही जमत नाही.
वैराग्यें करून भ्रष्टेना । ज्ञान भजन सांडिना ।
वित्पन्न आणि वाद घेना । ऐसा थोडा ॥२४॥
वैराग्य असूनही जो भ्रष्ट होत नाही, आत्मज्ञान आणि ईश्वराची भक्ती कधी सोडत नाही, आणि महापंडित असूनही जो व्यर्थ वाद घालत नाही, असा पुरुष जगात विरळाच असतो.
कष्ट करितां सेत पिके । उंच वस्त तत्काळ विके ।
जाणत्या लोकांच्या कौतुकें । उड्या पडती ॥२५॥
कष्ट केले तरच शेतात चांगले पीक येते आणि दर्जेदार माल बाजारात तात्काळ विकला जातो; अशा कर्तबगार माणसांच्या कौतुकासाठी जाणते लोक पुढे सरसावतात.
येर ते अवघेचि मंदले । दुराशेनें खोटे जाले ।
कानकोंडें ज्ञान केलें । भ्रष्टाकारें ॥२६॥
बाकीचे सुस्त लोक दुर्बल झाले, दुराशेमुळे खोटे ठरले आणि आपल्या भ्रष्ट वागणुकीने त्यांनी आत्मज्ञानालाच जणू लज्जास्पद करून टाकले.
सबळ विषय त्यागणें । शुद्ध कार्याकारण घेणें ।
विषयत्यागाचीं लक्षणें । वोळखा ऐसीं ॥२७॥
विषयांचा अतीव मोह आणि आसक्ती सोडणे, पण शरीर जगवण्यासाठी आवश्यक तेवढाच व्यवहार करणे; हेच खऱ्या विषयत्यागाचे योग्य लक्षण आहे.
सकळ कांहीं कर्ता देव । नाहीं प्रकृतीचा ठाव ।
विवेकाचा अभिप्राव । विवेकी जाणती ॥२८॥
सर्व काही करणारा तो परमात्मा आहे आणि प्रकृतीला स्वतःची स्वतंत्र सत्ता नाही; हा विवेकाचा खरा आशय केवळ जाणते पुरुषच ओळखतात.
शूरत्वविषईं खडतर । त्यास मानिती लाहानथोर ।
कामगार आणि आंगचोर । येक कैसा ॥२९॥
युद्धात पराक्रम गाजवणाऱ्या शूर योद्ध्याला लहान-मोठे सर्वच मान देतात; पण प्रामाणिकपणे काम करणारा आणि कामात अंग चोरणारा हे दोघे कधी सारखे असू शकतील का?
त्यागात्याग तार्किक जाणे । बोलाऐसें चालों जाणे ।
पिंडब्रह्मांड सकळ जाणे । येथायोग्य ॥३०॥
काय त्यागावे आणि काय स्वीकारावे हे विचारी माणूस जाणतो, तो बोलण्याप्रमाणे प्रत्यक्ष वागून दाखवतो आणि पिंडापासून ब्रह्मांडापर्यंतचे सर्व तत्त्वज्ञान योग्य प्रकारे जाणतो.
ऐसा जो सर्वजाणता । उत्तमलक्षणी पुरुता ।
तयाचेनि सार्थकता । सहजचि होये ॥३१॥
असा जो सर्वज्ञ, दक्ष आणि उत्तम गुणांनी परिपूर्ण असतो, त्याच्या सहवासाने समाजाचे आयुष्य सहजच सत्कारणी लागते.