ऐका संसारासी आले हो । स्त्री पुरुष निस्पृह हो ।
सुचितपणें पाहो । अर्थांतर ॥१॥
संसारात राहणाऱ्या स्त्री-पुरुषांनो आणि विरक्त साधकांनो, शांत चित्ताने ऐका आणि या जीवनातील खऱ्या रहस्याचा विचार करा.
काये म्हणते वासना । काये कल्पिते कल्पना ।
अंतरींचे तरंग नाना । प्रकारें उठती ॥२॥
माणसाची वासना काय मागते आणि कल्पना काय काय रंगवते? अंतःकरणात सतत विविध प्रकारच्या इच्छांचे तरंग उठत असतात.
बरें खावें बरें जेवावें । बरें ल्यावें बरें नेसावें ।
मनासारिखें असावें । सकळ कांहीं ॥३॥
उत्तम आणि चवदार खावे, चांगले कपडे व दागिने घालावेत आणि जगातले सगळे काही आपल्या मनासारखेच घडावे, अशी प्रत्येकाची इच्छा असते.
ऐसें आहे मनोगत । तरी तें कांहींच न होत ।
बरें करितां अकस्मात । वाईट होतें ॥४॥
मनात तर अशा अनेक अपेक्षा असतात, पण प्रत्यक्षात तसे काहीच घडत नाही; कित्येकदा चांगले करायला जावे आणि अचानक भलतेच वाईट होऊन बसते.
येक सुखी येक दुःखी । प्रत्यक्ष वर्ततें लोकीं ।
कष्टी होऊनियां सेखीं । प्रारब्धावरी घालिती ॥५॥
जगात कोणी सुखी तर कोणी दुःखी असल्याचे उघड दिसते; पण शेवटी कष्टाने थकून माणसे स्वतःच्या चुका झाकण्यासाठी नशिबावर खापर फोडतात.
अचुक येत्न करवेना । म्हणौन केलें तें सजेना ।
आपला अवगुण जाणवेना । कांहीं केल्यां ॥६॥
योग्य आणि अचूक प्रयत्न करता येत नाहीत, म्हणूनच केलेली कामे तडीस जात नाहीत; पण काही केल्या माणसाला स्वतःचे दोष मात्र दिसत नाहीत.
जो आपला आपण नेणे । तो दुसयाचें काये जाणे ।
न्याये सांडितां दैन्यवाणे । होती लोक ॥७॥
ज्याला स्वतःचेच गुणदोष समजत नाहीत, तो दुसऱ्याला काय समजून घेणार? न्यायाची आणि नीतीची वाट सोडली की माणसांचे जिणे लाचार व दुःखी होते.
लोकांचे मनोगत कळेना । लोकांसारिखें वर्तवेना ।
मूर्खपणें लोकीं नाना । कळह उठती ॥८॥
दुसऱ्याच्या मनातील हेतू ओळखता येत नाही आणि लोकांशी जुळवून घेता येत नाही; स्वतःच्या अशा मूर्खपणामुळेच समाजात अनेक तंटेबखेडे उभे राहतात.
मग ते कळो वाढती । परस्परें कष्टी होती ।
प्रेत्न राहातां अंतीं । श्रमचि होयें ॥९॥
मग ते भांडण वाढत जाते आणि दोन्ही बाजूंचे लोक कष्टी होतात; योग्य प्रयत्न न करता केवळ हट्टाला पेटल्याने शेवटी मनस्तापच पदरी पडतो.
ऐसी नव्हे वर्तणुक । परिक्षावे नाना लोक ।
समजलें पाहिजे नेमक । ज्याचें त्यापरी ॥१०॥
शहाण्या माणसाचे वागणे असे नसते; त्याने विविध प्रकारच्या माणसांची पारख करावी आणि ज्याचा जसा स्वभाव असेल तसा नेमका विचार करावा.
शब्द परीक्षा अंतरपरीक्षा । कांहीं येक कळे दक्षा ।
मनोगत नतद्रक्षा । काय कळे ॥११॥
बोलण्यावरून पारखणे आणि मनातील भाव ओळखणे हे सावध माणसालाच जमते; ज्याच्याकडे दृष्टीच नाही त्याला दुसऱ्याचे मनोगत काय कळणार?
दुसयास शब्द ठेवणें । आपला कैपक्ष घेणें ।
पाहों जातां लोकिक लक्षणें । बहुतेक ऐसीं ॥१२॥
सतत दुसऱ्यावर दोषारोप करणे आणि स्वतःचीच चूक उचलून धरणे, हेच बहुतांश संसारी लोकांचे नेहमीचे लक्षण असते.
लोकीं बरें म्हणायाकारणें । भल्यास लागतें सोसणें ।
न सोसितां भंडवाणें । सहजचि होये ॥१३॥
लोकांनी आपल्याला चांगले म्हणावे यासाठी चांगल्या माणसाला खूप काही सहन करावे लागते; सहनशीलता नसेल तर सगळा व्यवहार लगेच चव्हाट्यावर येतो.
आपणास जें मानेना । तेथें कदापि राहावेना ।
उरी तोडून जावेना । कोणीयेकें ॥१४॥
जिथे आपले मन रमत नाही किंवा योग्य मान मिळत नाही, तिथे कधीही राहू नये; आणि कोणाशीही वैर किंवा कटुता घेऊन संबंध तोडू नयेत.
बोलतो खरें चालतो खरें । त्यास मानिती लहानथोरें ।
न्याये अन्याये परस्परें । सहजचि कळे ॥१५॥
जो खरे बोलतो आणि प्रामाणिकपणे वागतो, त्याला लहान-मोठे सर्वच मान देतात; काय योग्य आणि काय अयोग्य हे अशा वागण्यातून लगेच स्पष्ट होते.
लोकांस कळेना तंवरी । विवेकें क्ष्मा जो न करी ।
तेणेंकरितां बराबरी । होत जाते ॥१६॥
जोपर्यंत समोरच्याला स्वतःची चूक उमगत नाही, तोपर्यंत समजूतदार माणसाने विवेकाने त्याला क्षमा करावी; यामुळे परस्पर संबंध टिकून राहतात.
जंवरी चंदन झिजेना । तंव तो सुगंध कळेना ।
चंदन आणि वृक्ष नाना । सगट होती ॥१७॥
जोपर्यंत चंदन स्वतः झिजत नाही, तोपर्यंत त्याचा सुगंध दरवळत नाही; झिजल्याशिवाय चंदन आणि साधे लाकूड यात काहीच फरक दिसत नाही.
जंव उत्तम गुण न कळे । तों या जनास काये कळे ।
उत्तम गुण देखतां निवळे । जगदांतर ॥१८॥
जोपर्यंत माणसातील उत्तम गुण प्रगट होत नाहीत, तोपर्यंत लोकांना त्याची किंमत कळत नाही; पण अंगचे सद्गुण दिसताच लोकांचे अंतःकरण शांत व प्रसन्न होते.
जगदांतर निवळत गेलें । जगदांतरी सख्य जालें ।
मग जाणावें वोळले । विश्वजन ॥१९॥
लोकांचे मन जेव्हा जिंकले जाते आणि त्यांच्या मनात आपल्याविषयी जिव्हाळा निर्माण होतो, तेव्हा संपूर्ण समाज आपल्या पाठीशी उभा राहतो.
जनींजनार्दन वोळला । तरी काये उणें तयाला ।
राजी राखावें सकळांला । कठीण आहे ॥२०॥
जनतेच्या रूपातील जनार्दन जर आपल्यावर प्रसन्न झाला तर जगात कशाचीही कमतरता उरत नाही; पण सर्वांना संतुष्ट ठेवणे हे मोठे कठीण काम आहे.
पेरिलें तें उगवतें । उसिणें द्यावें घ्यावें लागतें ।
वर्म काढितां भंगतें । परांतर ॥२१॥
जमिनीत जे पेरावे तेच उगवते आणि घेतलेले उसने परत करावेच लागते; दुसऱ्याचे वर्म काढून टोचून बोलल्याने त्याचे मन कायमचे दुखावते.
लोकीकीं बरेपण केलें । तेणें सौख्य वाढलें ।
उत्तरासारिखें आलें । प्रत्योत्तर ॥२२॥
व्यवहारात लोकांशी चांगले वागले की स्वतःचेही सुख वाढते; जसा प्रश्न आपण विचारू, तसेच उत्तर समोरून आपल्याला मिळते.
हें आवघें आपणांपासीं । येथें बोल नाहीं जनासी ।
सिकवावें आपल्या मनासी । क्षणक्षणा ॥२३॥
हे सगळे स्वतःच्या हातात आहे, यात उगीच लोकांना दोष देण्यात अर्थ नाही; म्हणून प्रत्येक क्षणी आपल्या मनाला योग्य शिकवण दिली पाहिजे.
खळ दुर्जन भेटला । क्षमेचा धीर बुडाला ।
तरी मोनेंचि स्थळत्याग केला । पाहिजे साधकें ॥२४॥
कदाचित एखादा अत्यंत दुष्ट माणूस भेटला आणि क्षमा करण्याचा धीर सुटला, तर साधकाने शांतपणे न बोलता ते ठिकाण सोडून निघून जावे.
लोक नाना परीक्षा जाणती । अंतरपरीक्षा नेणती ।
तेणें प्राणी करंटे होती । संदेह नाहीं ॥२५॥
लोक बाह्य गोष्टींची पारख जाणतात, पण माणसाचे मन ओळखण्याची पारख त्यांना नसते; म्हणूनच बहुतांश माणसे फसली जाऊन दुःखी होतात यात शंका नाही.
आपणास आहे मरण । म्हणौन राखावें बरेंपण ।
कठिण आहे लक्षण । विवेकाचें ॥२६॥
आपल्याला एक दिवस मरायचे आहे हे लक्षात ठेवून माणसाने आपले भलेपण आणि नीती सांभाळावी; विवेकाने वागण्याचे हे नियम आचरणात आणणे कठीण असते.
थोर लाहान समान । आपले पारिखे सकळ जन ।
चढतें वाढतें सनेधान । करितां बरें ॥२७॥
लहान, मोठे, आपले आणि परके या सर्वांना समान मानून त्यांच्याशी असलेला स्नेह दिवसेंदिवस वाढवत नेणे हेच उत्तम आहे.
बरें करितां बरें होतें । हें तों प्रत्ययास येतें ।
आतां पुढें सांगावें तें । कोणास काये ॥२८॥
चांगले वागले की शेवटी चांगलेच घडते हा तर प्रत्येकाचा रोकडा अनुभव आहे; यावर आता वेगळे कोणाला काय सांगायचे?
हरिकथानिरूपण । बरेपणें राजकारण ।
प्रसंग पाहिल्याविण । सकळ खोटें ॥२९॥
हरिकथा सांगणे असो वा मुत्सद्देगिरीचे राजकारण असो, वेळ आणि प्रसंग न ओळखता केलेले सर्व प्रयत्न व्यर्थ ठरतात.
विद्या उदंडचि सिकला । प्रसंगमान चुकतचि गेला ।
तरी मग तये विद्येला । कोण पुसे ॥३०॥
माणूस भरपूर विद्या शिकला पण कोणत्या प्रसंगी कसे वागावे हेच त्याला समजले नाही, तर मग अशा कोरड्या विद्येला कोण विचारणार?