श्री दासबोध – दशक तेरावा, समास पहिला

आत्मा कोणता आणि अनात्मा कोणता याचा बारकाईने विवेक करावा, त्याचे नीट चिंतन करावे आणि ते सत्य आपल्या अंतःकरणात पक्के ठसवावे.

आत्मा कोण आहे आणि नश्वर अनात्मा कोण आहे, याचे सविस्तर स्पष्टीकरण आता मांडत आहे; ते सर्वांनी सावध चित्ताने ऐकावे.

अंडज, जारज, स्वेदज आणि उद्भिज्ज या चार खाणी, परादी चार वाणी आणि पुराणांत सांगितलेल्या चौऱ्यांशी लक्ष जीवयोनी या जगात प्रत्यक्ष वावरत आहेत.

या संपूर्ण सृष्टीत नाना प्रकारची अगणित शरीरे दृष्टीस पडतात; त्या सर्वांमध्ये नक्की 'आत्मा' कोणाला म्हणावे, याचा आता निवाडा करूया.

जो डोळ्यांच्या माध्यमातून सर्व दृश्ये पाहतो, कानांमधून शब्द ऐकतो आणि जिभेच्या साहाय्याने विविध चवींचा प्रत्यक्ष आस्वाद घेतो, तोच आत्मा होय.

जो नाकाने गंध ओळखतो, संपूर्ण त्वचेद्वारे स्पर्शाची जाणीव करून घेतो आणि मुखातील वाणीद्वारे विचारपूर्वक शब्द उच्चारतो, तोच आत्मा आहे.

जो अत्यंत सावध आणि चंचल असून सर्व दिशांना ज्याची सतत हालचाल सुरू असते; जो एकटाच या सर्व इंद्रियांच्या द्वारे देहाचा कारभार चालवतो, तोच आत्मा जाणावा.

जो पायांना चालवतो, हात हलवतो, भुवया उंचावतो, डोळ्यांचे इशारे करतो आणि खाणाखुणांनी बोलतो, तोच खरा आत्मा आहे.

जो शरीरात धैर्य आणि लाज निर्माण करतो, खाज आल्यावर खाजवतो, खोकला, उलटी व थुंकणे या क्रिया करतो, तसेच अन्न-पाण्याचे सेवन करतो, तोच आत्मा होय.

जो मलमूत्राचा विसर्ग करून शरीराची स्वच्छता राखतो, संपूर्ण देहाची निगा राखतो आणि प्रवृत्ती व निवृत्तीचा विचार करतो, तोच आत्मा आहे.

जो कानाने ऐकतो, डोळ्याने पाहतो, नाकाने वास घेतो, जिभेने चव घेतो, सर्व गोष्टी जाणतो, सुखाने आनंदित होतो आणि संकटाने भयभीत होतो, तोच आत्मा जाणावा.

आनंद, विनोद, चिंता, उद्वेग, शरीराचा मोह आणि ममत्व या सर्व भावना ज्याच्यामुळे निर्माण होतात आणि जो देहात राहून नाना प्रकारच्या वेदना भोगतो, तोच आत्मा होय.

जो ऐहिक वस्तूंची आवड धरतो, जगात चांगले-वाईट कर्म करतो, आपल्या माणसांचे रक्षण करतो आणि शत्रूचा संहार करतो, तोच आत्मा आहे.

दोन सैन्यांत युद्ध पेटले असता दोन्ही पक्षांच्या शरीरांमध्ये वावरून जो एकमेकांना रणांगणावर पाडतो, तो हा एकच आत्मा असतो.

तोच देहात येतो आणि देह सोडून जातो; तोच हसतो, रडतो, पश्चात्ताप करतो आणि परिस्थितीनुसार कधी सामर्थ्यवान तर कधी अत्यंत अगतिक व दरिद्री बनतो.

तोच कधी अत्यंत भ्याड तर कधी महाबलाढ्य होतो, कधी मोठा विद्वान तर कधी उद्धट होतो, आणि कधी न्यायाने वागणारा बनतो, तो हा एकच आत्मा आहे.

कधी तो अत्यंत धीरगंभीर व उदार तर कधी कंजूष बनतो, कधी वेड्यासारखा तर कधी महाचतुर होतो, आणि कधी उतावळा तर कधी सहनशील बनतो, तो हाच आत्मा होय.

विद्या असो वा कुविद्या, तो दोन्हींकडे आनंदाने वावरतो; विश्वात जिथे जिथे चैतन्याची हालचाल दिसते, तिथे तिथे तोच एक आत्मा भरलेला आहे.

जो झोपतो, उठतो, बसतो, धावपळ करतो, तोल सांभाळतो किंवा अडखळतो; आणि ज्याने संसारात नातीगोती व सोयरिक जोडली आहे, तोच हा आत्मा आहे.

जो पोथी वाचतो, तिचा अर्थ उलगडून सांगतो, तालावर गाणे गातो आणि निरर्थक वादविवाद करतो, तो देहातील अंतरात्माच असतो.

शरीरातून आत्मा निघून गेला की ते शरीर केवळ निर्जीव प्रेत बनते; देहाच्या संगतीत राहूनच हा आत्मा सर्व व्यवहार करू शकतो.

देहाशिवाय आत्मा कार्य करू शकत नाही आणि आत्म्याशिवाय देह व्यर्थ ठरतो; म्हणून या दोघांच्या संयोगानेच प्रपंचाचे सर्व व्यवहार चालतात.

देह हा नाशवंत आहे आणि आत्मा हा चिरंतन चैतन्य आहे, हाच खरा 'नित्यानित्य विवेक' होय; ही सर्व त्या सूक्ष्म चैतन्याचीच लीला आहे हे ज्ञानी ओळखतात.

व्यक्तीच्या शरीरात (पिंडात) देह चालवणारा 'जीव' असतो, संपूर्ण विश्वात (ब्रह्मांडात) तोच 'शिव' असतो; आणि या चारही सूक्ष्म देहांचा मुख्य नियंत्रक ईश्वरच आहे.

सत्त्व, रज आणि तम या तिन्ही गुणांच्या पलीकडचा जो अर्धनारीनटेश्वररूपी ईश्वर आहे, तेथूनच या संपूर्ण नामरूपात्मक सृष्टीचा विस्तार झाला आहे.

खोलवर विचार करून पाहिले तर त्या मूळ चैतन्यात स्त्री किंवा पुरुष असा कोणताही भेद नाही; तिथे केवळ एक सूक्ष्म चंचल स्फुरण अनुभवाला येते.

सृष्टीच्या प्रारंभापासून शेवटपर्यंत, अगदी ब्रह्मदेवापासून मुंगीपर्यंत सर्व शरीरांमध्ये हाच नियम लागू पडतो; चतुर पुरुषांनी हा नित्यानित्य विवेक असा जाणावा.

जे जे जड आणि दृश्य आहे ते सर्व अनित्य (नाशवंत) आहे, आणि जे सूक्ष्म चैतन्य आहे ते नित्य आहे; आता या सूक्ष्म आणि स्थूल घटकांतील सारासार विवेक पुढे सांगत आहे.

विवेकाच्या साहाय्याने साधकाने स्थूल, सूक्ष्म, कारण आणि महाकारण हे चारही देह तसेच विराट व हिरण्यगर्भ या उपाधी ओलांडून पलीकडे जावे.

अव्याकृत मूळप्रकृतीमध्ये जाऊन पोहोचलेली बुद्धीची वृत्ती पूर्णपणे शांत (निवृत्त) कशी करावी, याविषयीचे निरूपण आता पुढील समासात ऐका.

या समासात आत्मा आणि अनात्मा यांचा भेद स्पष्ट करून चंचल आत्म्याचे स्वरूप सांगितले; आता पुढील समासात अंतिम सारासार विचार स्पष्ट केला आहे.