निर्मळ आभास निराभास । तयास दृष्टांत आकाश ।
आकाश म्हणिजे अवकाश । पसरला पैस ॥१॥
जे निर्मळ, सर्व भासांच्या पलीकडचे निराभास तत्त्व आहे त्याला आकाशाचा दाखला दिला जातो; आकाश म्हणजे सर्वत्र पसरलेली विस्तीर्ण मोकळी जागा होय.
आधीं पैस मग पदार्थ । प्रत्यये पाहातां यथार्थ ।
प्रत्ययेंविण पाहातां वेर्थ । सकळ कांहीं ॥२॥
आधी मोकळी जागा असावी लागते आणि मगच तिथे वस्तू राहू शकते, हा प्रत्यक्ष रोकडा अनुभव आहे; अनुभवाशिवाय केलेले इतर सर्व विचार व्यर्थ आहेत.
ब्रह्म म्हणिजे तें निश्चळ । आत्मा म्हणिजे तो चंचळ ।
तयास दृष्टांत केवळ । वायो जाणावा ॥३॥
परब्रह्म म्हणजे पूर्णपणे निश्चळ तत्त्व आणि अंतरात्मा म्हणजे सतत हालचाल करणारा चंचल घटक; या चंचल आत्म्याला समजण्यासाठी वायूचा (वाऱ्याचा) दाखला दिला जातो.
घटाकाश दृष्टांत ब्रह्माचा । घटबिंब दृष्टांत आत्म्याचा ।
विवरतां अर्थ दोहींचा । भिन्न आहे ॥४॥
घटातील आकाश (घटाकाश) हा निश्चळ ब्रह्माचा दृष्टांत आहे, तर पाण्याने भरलेल्या घरातील सूर्याचे प्रतिबिंब हा आत्म्याचा दृष्टांत आहे; विचार केला तर या दोन्हींचा अर्थ पूर्णपणे वेगळा आहे.
भूत म्हणिजे जितुकें जालें । जालें तितुके निमालें ।
चंचळ आलें आणी गेलें । ऐसें जाणावें ॥५॥
भूत म्हणजे जे जे काही जन्माला आले आहे ते सर्व; आणि जे जे जन्माला आले ते सर्व शेवटी नष्ट झाले; म्हणून चंचल जग आले आणि गेले असेच समजले पाहिजे.
अविद्या जड आत्मा चंचळ । जड कर्पूर आत्मा अनळ ।
दोनी जळोन तत्काळ । विझोन जाती ॥६॥
अविद्या हे जड कापरासारखी आहे आणि आत्मा हा अग्नीसारखा आहे; अग्नीने कापूर पेटवला की कापूर आणि अग्नी दोन्ही जळून शेवटी विझून शांत होतात.
ब्रह्म आकाश निश्चळ जाती । आत्मा वायो चंचळ जाती ।
परीक्षवंत परीक्षिती । खरें किं खोटें ॥७॥
परब्रह्म हे आकाशासारखे निश्चळ स्वरूपाचे आहे, तर अंतरात्मा हा वाऱ्यासारखा चंचल स्वभावाचा आहे; जाणत्या विचारी पुरुषांनी हे काय खरे आणि काय खोटे ते पारखून पाहावे.
जड अनेक आत्मा येक । ऐसा आतानात्माविवेक ।
जगा वर्तविता जगन्नायेक । तयास म्हणावें ॥८॥
जड देह अनेक प्रकारचे असतात पण सर्वांमध्ये वास करणारा अंतरात्मा एकच आहे, हाच आत्मानात्मविवेक होय; या संपूर्ण जगाचा कारभार चालवणाऱ्याला 'जगन्नायक' म्हटले जाते.
जड अनात्मा चेतवी आत्मा । सर्वीं वर्ते सर्वात्मा ।
अवघा मिळोन चंचळात्मा । निश्चळ नव्हे ॥९॥
जड अनात्म्याला चेतना देणारा आत्मा आहे आणि सर्वांमध्ये राहून जो कार्य करतो तो सर्वात्मा आहे; परंतु हा सर्व चंचल अंतरात्मा आहे, त्याला निश्चळ परब्रह्म म्हणता येत नाही.
निश्चळ तें परब्रह्म । जेथें नाहीं दृश्यभ्रम ।
विमळ ब्रह्म तें निभ्रम । जैसें तैसें ॥१०॥
निश्चळ तेच खरे परब्रह्म आहे, जिथे दृश्य जगाचा कसलाही भ्रम उरत नाही; ते निर्मळ परब्रह्म सर्व संशयांच्या पलीकडचे असून सदैव आपल्या मूळ रूपात स्थिर असते.
आधी आत्मानात्माविवेक थोर । मग सारासारविचार ।
सारासारविचारें संव्हार । प्रकृतीचा ॥११॥
सुरुवातीला आत्मा आणि अनात्मा यांचा मोठा विवेक करावा, त्यानंतर सारासार विचार करावा; आणि या सारासार विचारानेच त्रिगुणात्मक प्रकृतीचा लय होतो.
विचारें प्रकृती संव्हारे । दृश्य अस्तांच वोसरे ।
अंतरात्मा निर्गुणीं संचरे । अध्यात्मश्रवणें ॥१२॥
विवेकामुळे प्रकृती शांत होते आणि डोळ्यांना दृश्य दिसत असूनही मनातून तिचा भास ओसरून जातो; आणि अध्यात्माच्या श्रवणाने अंतरात्मा निर्गुणात स्थिर होतो.
चढता अर्थ लागला । तरी अंतरात्मा चढतचि गेला ।
उतरल्या अर्थें उतरला । भूमंडळीं ॥१३॥
उच्च आणि उदात्त विचारांचे श्रवण घडले की अंतरात्मा उन्नत होत जातो; आणि जर संकुचित व हीन विचार ऐकले, तर तो पुन्हा या ऐहिक प्रपंचात खाली घसरतो.
अर्थासारिखा आत्मा होतो । जिकडे नेला तिकडे जातो ।
अनुमानें संदेहीं पडतो । कांहींयेक ॥१४॥
माणसाचा अंतरात्मा जसा विषय ऐकतो तसाच बनतो, त्याला ज्या दिशेला नेले तिकडे तो वाहवत जातो; आणि योग्य मार्ग नसेल तर तो संशयात व भ्रमात पडतो.
निसंदेह अर्थ चालिला। तरी आत्मा निसंदेहचि जाला ।
अनुमान-अर्थें जाला । अनुमानरूपी ॥१५॥
जर निरूपणात निःसंशय आणि स्पष्ट आत्मविचार मांडला, तर अंतरात्मा स्वतः पूर्ण निःसंशय बनतो; पण जर नुसते तर्कवितर्क मांडले, तर तो केवळ अनुमानातच अडकून पडतो.
नवरसिक अर्थ चाले । श्रोते तद्रूपचि जाले ।
चाटपणें होऊन गेले । चाटचि अवघे ॥१६॥
शृंगारादी नवरसांचे वर्णन सुरू झाले की श्रोते लगेच विषयात तल्लीन होतात; आणि हलक्या दर्जाच्या गोष्टी ऐकून सर्व लोक स्वतःही तसेच उथळ बनून जातात.
जैसा जैसा घडे संग । तैसे गुह्यराचे रंग ।
याकारणें उत्तम मार्ग । पाहोन धरावा ॥१७॥
माणसाला जशी संगत लाभते, तसाच त्याच्या अंतःकरणाला रंग चढतो; म्हणूनच जाणत्या माणसाने नेहमी उत्तम आणि श्रेष्ठ संगतीचाच मार्ग निवडावा.
उत्तम अन्नें बोलत गेले । तरी मन अन्नाकारचि जालें ।
लावण्य वनितेचें वर्णिलें । तरी मन तेथेंचि बैसे ॥१८॥
उत्तम आणि स्वादिष्ट अन्नाचे वर्णन ऐकत राहिले की मन अन्नाच्या विचारातच गुंतून जाते; आणि सुंदर स्त्रीचे रूप वर्णिले की मन तात्काळ कामवासनेत अडकते.
पदार्थवर्णन अवघें । किती म्हणोन सांगावें ।
परंतु अंतरीं समजावें । होये किं नव्हे ॥१९॥
जगातील विविध ऐहिक विषयांचे वर्णन किती म्हणून करावे? पण हे ऐकताना आपल्या अंतःकरणावर काय परिणाम होतो हे प्रत्येकाने स्वतः तपासून पाहावे.
जें जें देखिलें आणी ऐकिलें । तें अंतरीं दृढ बैसलें ।
हित अन्हित परीक्षिलें । परीक्षवंतीं ॥२०॥
जे जे डोळ्यांनी पाहिले आणि कानांनी ऐकले, ते मनावर पक्के ठसून बसते; म्हणूनच सुजाण माणसाने आपले खरे हित कशात आहे आणि अहित कशात आहे याची पारख करावी.
याकारणें सर्व सांडावें । येक देवास धुंडावें ।
तरीचवर्म पडे ठावें । कांहींयेक ॥२१॥
या कारणास्तव नश्वर विषयांची आसक्ती सोडून द्यावी आणि त्या एका मूळ परमात्म्याचा शोध घ्यावा; तरच परमार्थाचे खरे मर्म माणसाला गवसू शकते.
नाना सुखें देवें केलीं । लोकें तयास चुकलीं ।
ऐसीं चुकतां च गेलीं । जन्मवरी ॥२२॥
देवाने मानवासाठी नाना प्रकारची सुखे निर्माण केली, पण दुर्दैवाने लोक त्या मूळ देवालाच विसरले; आणि अशी घोडचूक करत करत माणसांचे संपूर्ण आयुष्य वाया गेले.
सर्व सांडून शोधा मजला । ऐसें देवचि बोलिला ।
लोकीं शब्द अमान्य केला । भगवंताचा ॥२३॥
'सर्व नश्वर विषय सोडून केवळ माझा शोध घ्या' असा साक्षात भगवंताने उपदेश केला; पण जगातील अज्ञानी लोकांनी भगवंताच्या या मूळ शब्दांकडेच दुर्लक्ष केले.
म्हणोन नाना दुःखें भोगिती । सर्वकाळ कष्टी होती ।
मनीं सुखचि इछिती । परी तें कैंचें ॥२४॥
म्हणूनच लोक संसारात नाना प्रकारची दुःखे भोगतात आणि आयुष्यभर कष्टी राहतात; मनात तर अखंड सुखाची इच्छा धरतात, पण देवाला विसरल्यामुळे सुख तरी कुठून मिळणार?
उदंड सुख जया लागलें । वेडें तयास चुकलें ।
सुख सुख म्हणताच मेलें । दुःख भोगितां ॥२५॥
ज्या परमात्म्यामध्ये अथांग आणि अखंड सुख सामावलेले आहे, त्या देवालाच हे वेडे जग विसरले; आणि मृगजळासारख्या खोट्या सुखाच्या मागे धावता धावता दुःखातच मेले.
शाहाण्यानें ऐसें न करावें । सुख होये तेंचि करावें ।
देवासी धुंडित जावें । ब्रह्मांडापरतें ॥२६॥
शहाण्या माणसाने असा मूर्खपणा करू नये, ज्यामुळे खरे चिरंतन सुख लाभेल तेच करावे; आणि या विश्वाच्या पलीकडच्या मूळ परमात्म्याचा सतत शोध घेत राहावे.
मुख्य देवचि ठाईं पडिला । मग काये उणें तयाला ।
लोक वेडे विवेकाला । सांडून जाती ॥२७॥
ज्याला मूळ ईश्वराची खरी ओळख पटली त्याला जगात कसलीही उणीव उरत नाही; पण संसारात अडकलेली वेडी माणसे मात्र आत्मविवेकाला सोडून भरकटत जातात.
विवेकाचें फळ तें सुख । अविवेकाचें फळ तें दुःख ।
यांत मानेल तें अवश्यक । केलें पाहिजे ॥२८॥
विवेकाचे अंतिम फळ म्हणजे अखंड सुख आणि अविवेकाचे फळ म्हणजे केवळ दुःख होय; या दोन्हीपैकी जे स्वतःला योग्य वाटेल ते माणसाने जरूर निवडावे.
कर्तयासी वोळखावें । यास विवेक म्हणावें
विवेक सांडितां व्हावें । परम दुःखी ॥२९॥
विश्वाच्या खऱ्या कर्त्याला ओळखणे यालाच खरा 'विवेक' म्हणतात; आणि हा विवेक सोडला की माणसाचे जिणे अत्यंत दुःखी व लाचार बनते.
आतां असो हें बोलणें । कर्त्यास वोळखणें ।
आपलें हित विचक्षणें । चुकों नये ॥३०॥
आता यावर अधिक बोलणे पुरे; विश्वाच्या मूळ कर्त्याला ओळखून चतुर माणसाने स्वतःचे आत्महित साधण्यात कधीही चुकू नये.