ब्रह्म घन आणि पोकळ । आकाशाहून विशाळ ।
निर्मळ आणि निश्चळ । निर्विकारी ॥१॥
परब्रह्म हे अत्यंत सघन असूनही आकाशापेक्षा विशाल, पोकळ, अत्यंत निर्मळ, पूर्ण निश्चळ आणि कोणत्याही विकारांशिवाय आहे.
ऐसेंचि असतां कित्येक काळ । तेथें आरंभला भूगोळ ।
तया भूगोळांचे मूळ । सावध ऐका ॥२॥
हे परब्रह्म असेच अनंत काळ स्थिर असताना त्यात पुढे या विश्वाची (भूगोलाची) उत्पत्ती झाली; त्या उत्पत्तीचे मूळ कारण आता सावधपणे ऐका.
परब्रह्म असतां निश्चळ । तेथें संकल्प उठिला चंचळ ।
तयास बोलिजे केवळ । आदिनारायेण ॥३॥
निश्चळ परब्रह्मामध्ये अचानक एक चंचल स्फुरण किंवा संकल्प निर्माण झाला, त्या मूळ चैतन्यालाच 'आदिनारायण' असे म्हणतात.
मूळमाया जगदेश्वर । त्यासीच म्हणिजे शड्गुणैश्वर ।
अष्टधा प्रकृतीचा विचार । तेथें पाहा ॥४॥
त्यालाच मूळमाया, जगदीश्वर किंवा षड्गुणैश्वर्यसंपन्न ईश्वर म्हणतात; अष्टधा प्रकृतीचा मूळ उगमही याच संकल्पामध्ये सामावलेला आहे.
ऐलिकडे गुणक्षोभिणी । तेथें जन्म घेतला त्रिगुणीं ।
मूळ वोंकाराची मांडणी । तेथून जाणावी ॥५॥
त्यानंतर गुणक्षोभिणी प्रकृती निर्माण झाली आणि तिच्यातून सत्त्व, रज व तम हे तीन गुण प्रकट झाले; मूळ ओंकाराची मांडणीसुद्धा येथूनच सुरू झाली.
अकर उकार मकार । तिनी मिळोन वोंकार ।
पुढें पंचभूतांचा विस्तार । विस्तारला ॥६॥
अकार, उकार आणि मकार हे तिन्ही एकत्र येऊन ओंकार बनला; आणि त्यानंतर पुढे पंचमहाभूतांचा अथांग विस्तार झाला.
आकाश म्हणिजेतें अंतरात्म्यासी । तयापासून जन्म वायोसी ।
वायोपासून तेजासी । जन्म जाला ॥७॥
सूक्ष्म आकाश म्हणजेच अंतरात्मा होय; त्या आकाशापासून वायू निर्माण झाला आणि वायूच्या घर्षणातून तेजाचा (अग्नीचा) जन्म झाला.
वायोचा कातरा घसवटे । तेणें उष्णें वन्हि पेटे ।
सूर्यबिंब तें प्रगटे । तये ठाईं ॥८॥
वायूचे प्रचंड झोके जेव्हा एकमेकांवर वेगाने आदळले, तेव्हा त्या उष्णतेतून अग्नी भडकला आणि त्यातूनच सूर्यमंडळ प्रगट झाले.
वारा वाजतो सीतळ । तेथें निर्माण जालें जळ ।
तें जळ आळोन भूगोळ । निर्माण जाला ॥९॥
पुढे तोच वायू जेव्हा शांत व शीतल वाहू लागला, तेव्हा त्यातून जल निर्माण झाले; आणि ते जल घट्ट होऊन हा भूगोळ (पृथ्वी) आकारास आला.
त्याअ भूगोळाचे पोटीं । अनंत बीजांचिया कोटी ।
पृथ्वी पाण्या होता भेटी । अंकुर निघती ॥१०॥
त्या पृथ्वीच्या उदरात अगणित कोटी बीजे सुप्त रूपात सामावलेली होती; पृथ्वी आणि पाण्याचा संयोग होताच त्या बीजांमधून अंकुर फुटू लागले.
पृथ्वी वल्ली नाना रंग । पत्रें पुष्पांचे तरंग ।
नाना स्वाद ते मग । फळें जाली ॥११॥
पृथ्वीवर नाना रंगांच्या वनस्पती आणि वेली पसरल्या, त्यावर पाने आणि फुलांचे विविध बहर आले; आणि पुढे विविध चवींची गोड फळे निर्माण झाली.
पत्रें पुष्पें फळें मुळें । नाना वर्ण नाना रसाळें।
नाना धान्यें अन्नें केवळें । तेथून जालीं ॥१२॥
पाने, फुले, फळे, मुळे, नाना रंगीबेरंगी रसाळ वनस्पती आणि अगणित प्रकारची तृणधान्ये व अन्न त्या पृथ्वीतून निर्माण झाले.
अन्नापासून जालें रेत । रेतापासून प्राणी निपजत ।
ऐसी हे रोकडी प्रचित । उत्पत्तीची ॥१३॥
अन्नाचे पचन होऊन शरीरात रेत (वीर्य) तयार झाले, आणि त्या रेतातून सर्व सजीव प्राणी जन्माला आले; ही विश्वाच्या उत्पत्तीची प्रत्यक्ष आणि रोकडी प्रचिती आहे.
अंडज जारज श्वेतज उद्वीज । पृथ्वी पाणी सकळांचे बीज ।
ऐसें हें नवल चोज । सृष्टिरचनेचें ॥१४॥
अंडज, जारज, स्वेदज आणि उद्भिज्ज या चारही खाणींचे मूळ पृथ्वी आणि पाणी हेच आहे; सृष्टीच्या निर्मितीची ही रचना खरोखरच अत्यंत आश्चर्यकारक आहे.
च्यारि खाणी च्यारि वाणी । चौयासि लक्ष जीवयोनी ।
निर्माण झाले लोक तिनी । पिंडब्रह्मांड ॥१५॥
चार खाणी, चार वाणी, चौऱ्यांशी लक्ष जीवयोनी आणि तिन्ही लोक निर्माण होऊन हा सर्व पिंड-ब्रह्मांडाचा पसारा उभा राहिला.
मुळीं अष्टधा प्रकृती । अवघे पाण्यापासून जन्मती ।
पाणी नस्तां मरती । सकळ प्राणी ॥१६॥
या सृष्टीचे मूळ अष्टधा प्रकृतीमध्ये आहे; सर्व जीव शेवटी पाण्यावरच जगतात आणि पाणी नसेल तर सर्व प्राणी तात्काळ मृत्युमुखी पडतील.
नव्हे अनुमानाचें बोलणें । याचा बरा प्रत्ययें घेणें ।
वेदशास्त्रें पुराणें । प्रत्ययें घ्यावीं ॥१७॥
हे केवळ पोकळ अनुमानाचे बोलणे नसून स्वतःच्या अनुभवाने पडताळून पाहण्याचे सत्य आहे; वेद, शास्त्रे आणि पुराणेसुद्धा याच प्रत्यक्ष अनुभवावर आधारलेली आहेत.
जें आपल्या प्रत्यया येना । तें अनुमानिक घ्यावेना ।
प्रत्ययाविण सकळ जना । वेवसाये नाहीं ॥१८॥
जे स्वतःच्या अनुभवाला येत नाही, ते केवळ कल्पनेवर आधारित मानू नये; कारण अनुभवाशिवाय माणसाला कोणताही खरा मार्ग सापडत नाही.
वेवसाये प्रवृत्ती निवृत्ती । दोहिंकडे पाहिजे प्रचिती ।
प्रचितीविण अनुमानें असती। ते विवेकहीन ॥१९॥
संसारातील प्रवृत्ती असो वा परमार्थातील निवृत्ती, दोन्हीकडे स्वतःची खात्रीशीर प्रचिती असावी लागते; प्रचितीशिवाय केवळ अंध तर्कावर चालणारे लोक विवेकहीन असतात.
ऐसा सृष्टिरचनेचा विचार । संकळित बोलिला प्रकार ।
आतां विस्ताराचा संहार । तोहि ऐका ॥२०॥
अशा प्रकारे सृष्टीच्या निर्मितीचा (उभारणीचा) हा क्रम थोडक्यात सांगितला; आता या सर्व विस्ताराचा संहार कसा होतो, तेही पुढे ऐकावे.
मुळापासून सेवटवरी । अवघा आत्मारामचि करी ।
करी आणि विवरी । येथायोग्य ॥२१॥
मुळापासून शेवटापर्यंत हा सर्व खेळ तो एकटा आत्मारामच करतो; तोच हे जग निर्माण करतो आणि योग्य प्रकारे त्याचे रहस्यही उलगडून दाखवतो.
पुढेंसंव्हार निरोपिला । श्रोतीं पाहिजे ऐकिला ।
इतुक्याउपरी जाला । समास पूर्ण ॥२२॥
पुढील समासात विश्वाच्या संहाराचे निरूपण केले आहे ते श्रोत्यांनी लक्षपूर्वक ऐकावे; एवढे सांगून हा समास येथे पूर्ण झाला.