श्री दासबोध – दशक तेरावा, समास नववा

शरीराच्या संगतीमुळेच आत्म्याला नाना प्रकारच्या चिंता आणि उद्वेग सहन करावा लागतो; आणि शरीराच्या आधारानेच हा आत्मा जगात वावरतो हे उघड सत्य आहे.

शरीराला जर अन्न मिळाले नाही तर आत्मा या देहात अजिबात टिकू शकत नाही; आणि आत्म्याशिवाय या जड शरीराला कसलीही चेतना राहू शकत नाही.

या दोघांना एकमेकांपासून वेगळे करायला गेले तर सर्व व्यवहार निरर्थक ठरतात; देह आणि आत्मा या दोघांच्या संयोगानेच जगातील कोणतेही कार्य चालू शकते.

जड देहाला स्वतःची बुद्धी नसते आणि शरीराशिवाय आत्मा बाह्य वस्तू उचलू शकत नाही; स्वप्नात पक्वान्नांचे जेवण जेवल्याने जागेपणी माणसाचे पोट भरत नाही.

झोपेत आत्मा स्वप्नावस्थेत जातो, तरीही तो देहामध्ये सूक्ष्म रूपाने हजर असतोच; म्हणूनच झोपेतही माणूस नकळत स्वतःला खाजवतो, हा केवढा अद्भुत चमत्कार आहे!

अन्नाच्या रसाने शरीराची वाढ होते आणि शरीराच्या वाढीनुसार बुद्धीचा व विचारांचा विस्तार होतो; आणि पुढे म्हातारपणात शरीर आणि बुद्धी दोन्ही क्षीण होतात.

शरीराने मादक किंवा विषारी द्रव्य खाल्ले की देहाच्या संगतीने आत्माही शुद्ध हरपून बसतो; आणि अज्ञानाच्या भ्रमात तो आपले सर्व भान विसरून जातो.

शरीराने जर तीव्र विष प्राशन केले तर आत्मा हळूहळू देह सोडून निघून जातो; शरीराप्रमाणेच आत्म्याच्या अवस्थांची वाढ आणि ऱ्हास होताना दिसतो.

शरीराची वाढ, नाश, जन्म आणि मरण या सर्व अवस्था देहाच्या गुणधर्मांमुळेच आत्म्याला चिकटतात; आणि नाना प्रकारची सुखे व दुःखे आत्म्यालाच भोगावी लागतात.

वारूळ म्हणजे आतून पोकळ असलेली आणि मुंग्यांचे अनेक रस्ते असलेली मातीची रचना असते; माणसाचे हे शरीरही अगदी तसेच पोकळ वाटांनी भरलेले आहे.

शरीरात नाड्यांचे (रक्तवाहिन्यांचे) मोठे जाळे पसरलेले आहे आणि त्या नाड्यांमध्ये सूक्ष्म पोकळ मार्ग आहेत; लहान-मोठ्या सर्व प्रकारच्या नाड्या शरीरात दाटीवाटीने भरलेल्या आहेत.

माणूस जे अन्न आणि पाणी ग्रहण करतो, त्याचा शरीरात अन्नरस बनतो; आणि श्वासोच्छ्वासाच्या द्वारे फुप्फुसातील वायू त्या रसाला सर्व शरीरात फिरवतो.

नाड्यांच्या माध्यमातून शरीरात रक्त आणि जीवनरस धावतो, त्या जीवनरसात प्राणवायू खेळतो; आणि त्या प्राणवायूच्या सोबतीनेच अंतरात्मा सर्व शरीरात संचार करतो.

तहानेने जेव्हा घसा कोरडा पडतो आणि शरीर सुकते, तेव्हा आत्म्याला या गोष्टीची लगेच जाणीव होते; मग तो शरीराला जागे करून पाण्यासाठी पुढे चालवतो.

तोच मुखातून पाणी मागायला लावतो, डोळ्यांनी रस्ता पाहून शरीराला पुढे नेतो; आणि प्रसंगानुसार संपूर्ण शरीराच्या हालचाली घडवून आणतो.

पोटात भूक लागल्याची जाणीव आत्म्यालाच होते, मग तो शरीराला उठवतो; आणि अन्नासाठी घरातील माणसांवर नाना प्रकारे ओरडतो व बोलायला लावतो.

घरातील स्त्री 'जेवण तयार झाले आहे' असे म्हणताच, तो देहाला हातपाय धुऊन शुचिर्भूत करतो; आणि पायांत शक्ती भरून जेवणाच्या ताटाकडे तातडीने धाव घेतो.

तो देहाला पाटावर बसवतो, डोळे भरून ताटातील अन्न पाहतो; आणि हाताच्या साहाय्याने जेवणाआधीचे चित्राहुती व आपोशन घेण्याची क्रिया करतो.

हाताने अन्नाचा घास उचलवतो, तोंडात घास घालण्यासाठी मुख उघडवतो; आणि दातांच्या साहाय्याने तो घास बारीक चावून घेतो.

तो स्वतः जिभेमध्ये राहून चवींचा अनुभव घेतो आणि अन्नाचा सुवास अनुभवतो; पण अन्नात एखादा केस, काडी किंवा खडा लागताच तो तात्काळ थुंकून टाकतो.

भाजी अळणी (अळणी) लागताच तो लगेच मीठ मागतो; आणि पत्नीवर रागावून डोळे मोठे करून तिच्याकडे रागाने पाहू लागतो.

अन्न गोड लागले की त्याला मनापासून आनंद होतो, आणि जेवण चांगले नसेल तर तो अत्यंत खिन्न होतो; अशी एखादी मनाविरुद्ध गोष्ट घडली तरी ती थेट आत्म्याला बोचते.

विविध अन्नाची गोडी आणि षड्रसांची चव तोच ओळखतो; पण जेवताना जास्त तिखट लागले की तो डोके हलवतो आणि त्याला ठसका लागून तो खोकू लागतो.

'भाजीत एवढी मिरपूड का घातलीस, काय चालवले आहेस?' असे म्हणून तो जिभेच्या माध्यमातून पत्नीला रागाने कठोर शब्द सुनावतो.

तुपाने युक्त असे भरपूर अन्न जेवल्यानंतर तो ताबडतोब पाण्याचा तांब्या उचलतो; आणि शांतपणे घटाघटा पाणी पिऊ लागतो.

यावरून पाहता, शरीरात राहून सर्व सुख आणि दुःख भोगणारा हा एकटा आत्माच आहे; आत्म्याशिवाय हे शरीर म्हणजे केवळ निर्जीव मढे ठरते.

मनात उठणाऱ्या अनंत प्रकारच्या वृत्ती आणि जाणीव हीच खरी आत्म्याची अवस्था आहे; या तिन्ही लोकांमध्ये जितके प्राणी आहेत, त्या सर्वांच्या अंतर्यामी हाच आत्मा भरलेला आहे.

जगामध्ये तोच जगदात्मा आहे, संपूर्ण विश्वात तोच विश्वात्मा आहे; आणि तोच सर्वात्मा नाना रूपे धारण करून सर्वांचे व्यवहार चालवत आहे.

तोच वास घेतो, चव ओळखतो, ऐकतो आणि पाहतो; वस्तू मऊ आहे की कठीण, आणि पाणी थंड आहे की गरम, हे क्षणात ओळखणारा तोच आहे.

तो अत्यंत सावध आणि चतुर असून अनेक प्रकारच्या लीला करतो; या चतुर आत्म्याचा थांगपत्ता केवळ अत्यंत बुद्धिमान पुरुषच लावू शकतो.

वाऱ्यासोबत फुलांचा सुगंध येतो, पण तो सुगंध काळाच्या ओघात हवेत विरून जातो; वाऱ्यासोबत धूळ उडत येते, पण वारा थांबताच ती धूळही खाली बसते.

थंडी, ऊन, चांगला वास किंवा दुर्गंध हे सर्व हवेच्या सोबतीने येते; पण ते सर्व तात्पुरते असते, जास्त काळ टिकून राहू शकत नाही.

वाऱ्याच्या माध्यमातूनच रोगांचे जंतू पसरतात, हवेच्या वेगानेच वणवे भडकतात; आणि धूर व धुके हेसुद्धा वाऱ्याच्याच सोबतीने सर्वत्र पसरतात.

वाऱ्याशिवाय कोणतीही गोष्ट टिकू शकत नाही, पण आत्म्याशिवाय वाराही कार्य करू शकत नाही; आत्म्याची चपळता आणि वेग हा वाऱ्यापेक्षाही कितीतरी पटीने अधिक आहे.

कठीण भिंत किंवा खडक आला की वारा तिथे अडखळतो, पण आत्मा मात्र त्या कठीण पदार्थालाही भेदून आरपार निघून जातो; तो इतका सूक्ष्म आहे की त्याला कोणीही कापू शकत नाही.

वारा वेगाने वाहताना मोठा आवाज करतो, पण आत्मा मात्र कसलाही आवाज न करता अगदी शांतपणे अंतःकरणात सर्व काही जाणून घेतो.

शरीराची चांगली काळजी घेतली आणि त्याला सुख दिले की ते थेट आत्म्याला पोहोचते; आणि देहाच्या उत्तम आरोग्यामुळेच अंतःकरणात समाधान लाभते.

देहाला डावलून केवळ कल्पनेने कितीही उपाय केले तरी आत्म्याचे समाधान होत नाही; देहाच्या माध्यमातूनच मनातील सर्व वासना तृप्त होतात.

देह आणि आत्मा यांचे हे नाते खरोखरच अत्यंत आश्चर्यकारक आहे; शरीराचा आधार नसेल तर आत्म्याची सर्व बाजूंनी अडचण होते.

हे दोघे एकत्र असतात तेव्हा जगात असंख्य पराक्रम घडतात, पण त्यांना वेगळे करून पाहिले तर काहीच घडू शकत नाही; देह आणि आत्म्याच्या या संयोगानेच संपूर्ण त्रिभुवनात सर्व कार्ये चालतात.