कोणी येक दोघे जण । पृथ्वी फिरती उदासीन ।
काळक्रमणें लागून । कथा आरंभिली ॥१॥
कोणीतरी दोघे जण विरक्त वृत्तीने या पृथ्वीवर फिरत होते; प्रवासात वेळ सहज जावा म्हणून त्यांनी एक रूपकात्मक कथा सांगायला सुरुवात केली.
श्रोता पुसे वक्तयासी । काहाणी सांगा जी बरवीसी ।
वक्ता म्हणे श्रोतयासी । सावध ऐकें ॥२॥
श्रोत्याने वक्त्याला विनंती केली की मला एखादी उत्तम आणि बोधप्रद गोष्ट सांगा; त्यावर वक्ता म्हणाला, आता अगदी सावध चित्ताने ऐक.
येकें स्त्रीपुरुषें होतीं । उभयेतांमधें बहु प्रीति ।
येकरूपेंचि वर्तती । भिन्न नाहीं ॥३॥
एक स्त्री आणि एक पुरुष (प्रकृती आणि पुरुष) होते, त्या दोघांमध्ये अत्यंत घनिष्ठ प्रेम होते; ते इतके एकरूप होते की त्यांच्यात तिळमात्रही वेगळेपण नव्हते.
ऐसा कांहीं येक काळ लोटला । तयांस येक पुत्र जाला ।
कार्यकर्ता आणि भला । सर्वविषीं ॥४॥
काही काळ लोटल्यानंतर त्यांना एक मुलगा (महत्तत्त्व किंवा आदिनारायण) झाला; तो मुलगा सर्व कार्यात अत्यंत कुशल आणि सर्व गुणांनी संपन्न होता.
पुढें त्यासहि जाला कुमर । तो पित्याहून आतुर ।
कांहीं तदर्ध चतुर । व्यापकपणें ॥५॥
पुढे त्या मुलालाही एक पुत्र (अहंकार) झाला, तो आपल्या वडिलांपेक्षाही जास्त उतावळा होता आणि बुद्धिमत्तेच्या बाबतीत वडिलांपेक्षा काही प्रमाणात कमी चतुर होता.
तेणें व्याप उदंड केला । बहुत कन्यापुत्र व्याला ।
उदंड लोक संचिला । नाना प्रकारें ॥६॥
त्या नातवाने पुढे खूप मोठा पसारा मांडला, त्याला अनेक कन्या व पुत्र (त्रिगुण आणि पंचमहाभूते) झाले; आणि त्याने अनेक प्रकारच्या लोकांचा मोठा परिवार गोळा केला.
त्याचा पुत्र जेष्ठ । तो अज्ञान आणि रागिट ।
अथवा चुकता नीट । संव्हार करी ॥७॥
त्याचा मोठा मुलगा (विष्णू) ज्ञानी असला, तरी इतर पुत्रांमध्ये काही अज्ञानी व अत्यंत रागीट (रुद्र) होते, जे थोडे जरी चुकले तरी थेट संहार करत असत.
पिता उगाच बैसला । लेकें बहुत व्याप केला ।
सर्वज्ञ जाणता भला । जेष्ठ पुत्र ॥८॥
मूळ पिता (परब्रह्म) शांत बसून राहिला, पण मुलाने (मूळमायेने) खूप मोठा कारभार मांडला; आणि त्याचा मोठा मुलगा (सत्त्वगुण/विष्णू) सर्व जाणणारा व उत्तम रक्षक ठरला.
नातु त्याचें अर्ध जाणें । पणतु तो कांहींच नेणे ।
चुकतां संव्हारणें । माहा क्रोधी ॥९॥
नातवाला (रजोगुण/ब्रह्मदेवाला) अर्धवट ज्ञान होते, तर पणतू (तमोगुण/रुद्र) हा रागाच्या भरात कोणाचेही काही न ऐकता तात्काळ सर्वांचा संहार करणारा महाक्रोधी निघाला.
लेक सकळांचे पाळण करी । नातु मेळवी वरिचावरी ।
पणतु चुकल्यां संव्हार करी । अकस्मात ॥१०॥
मुलगा सर्वांचे प्रेमाने पालनपोषण करायचा, नातू सतत नवनवीन निर्मिती करून प्रपंच वाढवायचा; आणि पणतू मात्र कोणाचीही चूक होताच अचानक सर्वांचा संहार करून टाकायचा.
नेमस्तपणें वंश वाढला । विस्तार उदंडचि जाला ।
ऐसा बहुत काळ गेला । आनंदरूप ॥११॥
अशा रीतीने त्यांचा हा वंश वेगाने वाढला आणि कुटुंबाचा पसारा अफाट झाला; पुष्कळ काळ हा सर्व व्यवहार अत्यंत आनंदात चालला.
विस्तार वाढला गणवेना । वडिलांस कोणीच मानिना ।
परस्परें किंत मना । बहुत पडिला ॥१२॥
पुढे पसारा इतका अफाट वाढला की त्याची मोजदाद करणे अशक्य झाले; घरातील वडिलधाऱ्यांचे कोणीच ऐकेनासे झाले आणि प्रत्येकाच्या मनात एकमेकांविषयी संशय निर्माण झाला.
उदंड घरकळ्हो लागला । तेणें कित्येक संव्हार जाला ।
विपट पडिलें थोर थोरांला । बेबंद जालें ॥१३॥
घरामध्ये प्रचंड गृहकलह माजला, त्यामुळे आपापसात भांडून कित्येकांचा नाश झाला; मोठमोठ्या लोकांमध्ये फाटाफूट झाली आणि सर्वत्र अनागोंदी माजली.
नेणपणें भरी भरले । मग ते अवघेच संव्हारले ।
जैसे यादव निमाले । उन्मत्तपणें ॥१४॥
अज्ञानाच्या आणि उन्मत्तपणाच्या भरात सर्वजण एकमेकांशी लढू लागले; आणि ज्याप्रमाणे यादव आपापसांतील मद्यधुंद भांडणात नष्ट झाले, तसेच हे सर्व संपून गेले.
बाप लेक नातु पणतु । सकळांचा जाला निपातु ।
कन्या पुत्र हेतु मातु । अणुमात्र नाहीं ॥१५॥
बाप, मुलगा, नातू आणि पणतू या सर्वांचा एकाच वेळी पूर्ण विनाश झाला; मुले, मुली किंवा त्यांच्या अस्तित्वाची साधी खूणही मागे उरली नाही.
ऐसी काहाणी जो विवरला । तो जन्मापासून सुटला ।
श्रोता वक्ता धन्य जाला । प्रचितीनें ॥१६॥
या रूपकात्मक कहाणीचा खरा आध्यात्मिक अर्थ जो समजून घेतो, तो या जन्म-मरणाच्या फेऱ्यातून कायमचा मुक्त होतो; अशी प्रचिती आल्याने श्रोता आणि वक्ता दोघेही धन्य झाले.
ऐसी काहाणी अपूर्व जे ते । उदंड वेळ होत जाते ।
इतकें बोलोन गोसावी ते । निवांत जाले ॥१७॥
अशी ही सृष्टीची अद्भुत कहाणी काळाच्या ओघात वारंवार घडत असते; एवढे तत्त्वज्ञान सांगून समर्थ एकदम शांत आणि अंतर्मुख झाले.
आमची काहाणी सरो । तुमचे अंतरीं भरो ।
ऐसें बोलणें विवरो । कोणीतरी ॥१८॥
आमची ही कहाणी येथे संपली तरी तिचा खरा मर्मार्थ तुमच्या अंतःकरणात कायम ठसला पाहिजे; या विचारांचे कोणीतरी खोलवर मनन करावे.
चुकत वांकत आठवलें । एतुकें संकळित बोलिलें ।
न्यूनपूर्ण क्ष्मा केलें । पाहिजे श्रोतीं ॥१९॥
जसे आठवले तसे थोडेफार संक्षेपाने सांगितले आहे; यात काही उणे-अधिक झाले असल्यास श्रोत्यांनी मोठ्या मनाने क्षमा करावी.
ऐसी काहाणी निरंतर । विवेकें ऐकती जे नर ।
दास म्हणे जग्गोधार । तेचि आरिती ॥२०॥
अशी ही आत्मज्ञानाची कहाणी जे लोक नेहमी विवेकाने ऐकतात, समर्थ म्हणतात की तेच पुरुष या जगाचा खरा उद्धार करतात.
त्या जगोद्धाराचें लक्षण । केले पाहिजे विवरण ।
सार निवडावें निरूपण । यास बोलिजे ॥२१॥
जगाचा उद्धार नक्की कसा होतो याचे आता विवरण केले पाहिजे; आणि सर्व विचारांमधून अंतिम सार तेवढे निवडून काढणे यालाच खरे निरूपण म्हणतात.
निरूपणीं प्रत्ययें विवरावें । नाना तत्वकोडें उकलावें ।
समजतां समजतां व्हावें । निःसंदेह ॥२२॥
निरूपणामध्ये स्वतःच्या अनुभवाने तत्त्वांचा शोध घ्यावा आणि विविध तत्त्वांची कठीण कोडी उलगडून दाखवावीत; सत्य समजता समजता साधक पूर्णपणे निःसंशय होतो.
विवरोन पाहातां अष्ट देह । पुढें सहजचि निःसंदेह ।
अखंड निरूपणें राहे । समाधान ॥२३॥
आठही देहांचे स्वरूप नीट तपासून पाहिले की पुढील आत्मस्थिती सहजच संशयरहित होते; आणि नित्य अध्यात्मिक निरूपणाने अंतःकरणात अखंड समाधान टिकून राहते.
तत्वांचा गल्बला जेथें । निवांत कैचें असेल तेथें ।
याकारणें गुल्लिपरतें । कोणीयेकें असावें ॥२४॥
जिथे तत्त्वांचा आणि विकल्पांचा नुसता गोंधळ असतो, तिथे मनाला खरी शांती कशी लाभणार? म्हणूनच माणसाने या सर्व कोलाहलाच्या पलीकडे जाऊन स्थिर व्हावे.
ऐसा सूक्ष्म संवाद । केलाचि करावा विशद ।
पुढिले समासीं लघुबोध । सावध ऐका ॥२५॥
असा हा सूक्ष्म आणि गहन संवाद पुन्हा पुन्हा स्पष्ट करून समजून घेतला पाहिजे; आता पुढील समासात सांगितलेला हा संक्षिप्त बोध सावधपणे ऐकावा.