श्री दासबोध – दशक तेरावा, समास आठवा

श्रोत्याने वक्त्याला असा प्रश्न विचारला की, या संपूर्ण सृष्टीचा आणि ब्रह्मांडाचा निश्चित कर्ता कोण आहे? हे जग नक्की कोणी निर्माण केले?

तेव्हा सभेचा मुख्य वक्ता बोलू लागला; सभेमध्ये एकापेक्षा एक बोलणारे वक्ते आपापली मते मांडू लागले, त्यांचे ते बोलणे श्रोत्यांनी लक्षपूर्वक ऐकावे.

काही जण म्हणाले की देवच या जगाचा कर्ता आहे, तर काही म्हणाले नक्की कोणता देव कर्ता आहे? असे म्हणून प्रत्येक जण आपापले मत मांडू लागला.

उत्तम, मध्यम आणि कनिष्ठ प्रवृत्तीचे लोक आपापल्या श्रद्धेनुसार स्पष्टपणे बोलू लागले; समाजात प्रत्येक जण स्वतःचीच उपासना सर्वश्रेष्ठ मानत असतो.

कोणी एक म्हणाले की मंगलमूर्ती गणेश हेच विश्वाचे कर्ते आहेत, तर दुसरे म्हणाले की साक्षात सरस्वती देवीच सर्व कारभार करते.

काही म्हणाले कर्ता भैरव आहे, काही म्हणाले खंडेराव कर्ता आहे, कोणी बिरोबाला कर्ता मानले, तर कोणी दुर्गेला (भगवतीला) सृष्टीची कर्ती म्हटले.

कोणी नरसिंहाला कर्ता म्हटले, कोणी बनशंकरी देवीचे नाव घेतले, तर काही म्हणाले की साक्षात नारायणच सर्व काही करतो.

काही म्हणाले प्रभू श्रीराम कर्ते आहेत, काही म्हणाले श्रीकृष्ण कर्ता आहे, तर काहींच्या मते केशवराज भगवंतच सर्व विश्वाचा नियंता आहे.

काही म्हणाले पंढरीचा पांडुरंग कर्ता आहे, काही श्रीरंगाचे नाव घेऊ लागले, तर काही अंधश्रद्धेने म्हणाले की झोटिंगच सर्व काही करतो.

काही मुंज्याला कर्ता मानू लागले, काही म्हणाले सूर्य हाच जगाचा कर्ता आहे, तर काहींच्या मते अग्नीच सर्व काही निर्माण करतो.

काही म्हणाले लक्ष्मी सर्व चालवते, काही मारुतीला कर्ता मानू लागले, तर काही म्हणाले ही पृथ्वीच सर्व काही निर्माण करते.

काही तुकाई, काही येमाई, तर काही क्षुद्र देवतेसारखी सटवाईच सर्व काही करते असे सांगू लागले.

कोणी परशुरामाला कर्ता म्हटले, कोणी वामनाला कर्ता म्हटले, तर काही म्हणाले की सर्वांचा कर्ता तो एकच परमात्मा आहे.

काही विरण्णा, काही बसवण्णा, तर काही रेवण्णा हेच सर्व विश्वाचे कर्ते आहेत असे प्रतिपादन करू लागले.

काही रवळनाथ, काही कार्तिकेय स्वामी, तर काही तिरुपतीचा व्यंकटेशच सर्व विश्वाचा चालक आहे असे सांगू लागले.

काही म्हणाले सद्गुरू हेच कर्ते आहेत, काही दत्तात्रेयांना कर्ता मानू लागले, तर काही म्हणाले की ओरिसाचा जगन्नाथ हाच मुख्य कर्ता आहे.

काही म्हणाले ब्रह्मदेव जगाचा कर्ता आहे, काही विष्णूला कर्ता मानू लागले, तर काहींच्या मते साक्षात महेशानेच हे सर्व निर्माण केले आहे.

काही पर्जन्याला (पावसाला), काही वायूला कर्ता म्हणाले, तर काही म्हणाले की स्वतः काहीही न करता सर्व करवून घेणारा निर्गुण देवच खरा कर्ता आहे.

काही म्हणाले माया सर्व करते, काही जीवाला कर्ता म्हणाले, तर काही म्हणाले की जे काही घडते ते सर्व पूर्वसंचिताच्या (प्रारब्धाच्या) योगाने घडते.

काही म्हणाले माणसाचा प्रयत्न सर्व करतो, काही म्हणाले हे सर्व निसर्गाच्या स्वभावाने घडते, तर काही म्हणाले नक्की कोण करतो हे कोणालाच ठाऊक नाही.

अशा प्रकारे जगाचा कर्ता कोण याविषयी विचारता मतामतांचा जणू मोठा बाजारच भरला; आता या सगळ्या गदारोळात कोणाचे उत्तर खरे मानायचे?

ज्याने ज्या देवतेला आपले मानले, तो तिलाच सृष्टीचा मुख्य कर्ता म्हणू लागला; लोकांच्या या मतांचा गोंधळ कधीही संपत नाही.

प्रत्येकाने आपापल्या अहंकाराने मनात एक पक्का निश्चय करून ठेवला आहे; त्यामुळे या विषयाचा खरा निष्पक्ष विचार करणे कोणालाच जमत नाही.

अनेकांची अनेक मते आणि हा मतांचा बाजार आता बाजूला राहू द्या; या विषयाचा खरा तात्विक विचार नक्की कसा आहे तो आता समजून घ्या.

श्रोत्यांनी पूर्ण सावध होऊन मनातील सर्व संशय आणि तर्क दूर करावेत; आणि जाणत्या विचारी पुरुषांनी केवळ स्वतःच्या अनुभवालाच प्रमाण मानावे.

कर्त्याने जे जे काही निर्माण केले, ते सर्व कर्त्याच्या नंतरच अस्तित्वात आले; मग कर्त्याच्या आधी जे अस्तित्वात होते ते कर्त्याचे कार्य कसे असू शकेल?

सृष्टीतील सर्व दृश्य घटक पंचमहाभूतांचे बनलेले आहेत आणि ब्रह्मादी देवही पंचमहाभूतांच्या शरीरातच आहेत; म्हणून भूतांच्या एका अंशाने संपूर्ण पंचमहाभूते निर्माण केली हे म्हणणे पटत नाही.

आधी पंचमहाभूतांना विचाराने बाजूला करावे आणि मगच खऱ्या कर्त्याचा शोध घ्यावा; कारण दृश्य जगातील सर्व कर्ते हे स्वतःच पंचमहाभूतांच्या प्रभावात येतात.

पंचमहाभूतांच्या पलीकडचे जे निर्गुण परब्रह्म आहे, तिथे कसलेही कर्तृत्व शिल्लक राहत नाही; कारण त्या निर्विकार तत्त्वाला कसलाही विकार कोण लावू शकेल?

निर्गुण ब्रह्माच्या ठायी काहीही करण्याचे प्रयोजन नसते आणि सगुण रूप तर स्वतःच प्रकृतीच्या नियमात अडकलेले असते; मग आता कर्तृत्व नक्की कोणावर लादायचे हे नीट पाहा.

हे खोटे जग कोणी निर्माण केले असा प्रश्न विचारणेच मुळात चुकीचे आहे; म्हणूनच निसर्गाच्या नियमाने जे आपोआप घडत गेले तेच सत्य मानले पाहिजे.

एक सगुण आणि दुसरे निर्गुण, मग यात कर्तृत्व नक्की कोणाला द्यायचे? या विचाराचे रहस्य आता नीट समजून घ्या.

सगुणाने सगुण जग निर्माण केले असे म्हटले तर ते सगुण आधीपासूनच अस्तित्वात होते; आणि निर्गुणावर काही करण्याचे कर्तृत्व कधीही लादता येत नाही.

येथे खोलवर विचार केला तर कोणीही स्वतंत्र कर्ता दिसतच नाही, हे अनुभवाने ओळखावे; कारण हे दृश्य जग मुळातच शाश्वत आणि सत्य नाही.

जे निर्माण झाले ते सर्व जर मायेसारखे मिथ्या आहे, तर मग त्याचा 'कर्ता' शोधणे हेच मुळात व्यर्थ ठरते; समर्थ म्हणतात, हे विवेकाने नीट समजून घ्या.

शांत चित्ताने विचार केल्यावर जेव्हा हा प्रत्यक्ष अनुभव अंतरात येतो, मग उगीच बाहेर कसला वाद आणि गोंधळ घालायचा?

आता हा वाद येथेच थांबवूया, खरा विवेकी पुरुषच हे रहस्य जाणू शकतो; बाकीचे सर्व पूर्वपक्ष खोडून काढल्याशिवाय हे अनिर्वचनीय सत्य समजत नाही.

तेव्हा श्रोत्याने असा नवा प्रश्न विचारला की, जर कोणी कर्ता नाही तर या शरीरात सुख आणि दुःख नक्की कोण भोगतो? त्याचे निरूपण आता पुढील समासात केले आहे.