पालेमाळा सुमनमाळा । फळमाळा बीजमाळा ।
पाषाणमाळा कवडेमाळा । सुत्रें चालती ॥१॥
पानांच्या माळा, फुलांच्या माळा, फळांच्या माळा, बियांच्या माळा, तसेच गारगोटी व कवड्यांच्या माळा या सर्व एकाच दोऱ्याच्या (सूत्राच्या) आधाराने ओवलेल्या असतात.
स्फटिकमाळा मोहरेमाळा । काष्ठमाळा गंधमाळा ।
धातुमाळा रत्नेमाळा । जाळ्या वोलि चांदोवे ॥२॥
स्फटिकांच्या माळा, मोहरांच्या माळा, चंदनाच्या लाकडाच्या माळा, धातूंच्या आणि विविध रत्नांच्या माळा, तसेच मांडलेले चांदवे हे सर्व दोऱ्यानेच एकत्र गुंफलेले असतात.
परी हें तंतूनें चालतें। तंतू नस्तां विष्कळीत होतें।
तैसें म्हणों आत्मयातें। तरी साहित्य न पडे ॥३॥
हे सर्व जसे एका धाग्यामुळे एकत्र टिकून राहते आणि धागा तुटला की विस्कळीत होते, तसाच आत्मा देहाला चालवतो असे म्हटले तरी हा दृष्टांत आत्म्याला पूर्णपणे लागू पडत नाही.
तंतूस मणी वोविला। तंतूमध्येंचि राहिला ।
आत्मा सर्वांगीं व्यापला । पाहाना कां ॥४॥
कारण दोऱ्यात मणी ओवला की तो दोरा मण्याच्या फक्त मधोमध राहतो; पण अंतरात्मा मात्र शरीराच्या नखापासून केसांपर्यंत संपूर्ण देहात व्यापून राहिलेला असतो.
आत्मा चपळ सहजगुणें । दोरी काये चळों जाणे ।
म्हणोन दृष्टांत देणें । साहित्य न घडे ॥५॥
शिवाय आत्मा हा स्वभावतः अत्यंत चंचल व गतिमान आहे, साधी निर्जीव दोरी स्वतःहून कशी हालचाल करणार? म्हणून आत्म्याला दोऱ्याचा दृष्टांत देणे पूर्णपणे योग्य ठरत नाही.
नाना वल्लींत जळांश । उसांमध्यें दाटला रस ।
परी तो रस आणी बाकस । येक नव्हे ॥६॥
विविध वेलींमध्ये पाण्याचा अंश असतो आणि उसाच्या कांड्यांमध्ये गोड रस भरलेला असतो; परंतु तो गोड रस आणि उसाची चोथा ही दोन्ही कधीही एक असू शकत नाहीत.
देही आत्मा देह अनात्मा । त्याहून पर तो परमात्मा ।
निरंजनास उपमा । असेचिना ॥७॥
शरीरात वास करणारा आत्मा आहे आणि जड शरीर हे अनात्मा आहे, तर या दोघांच्याही पलीकडचा तो परमात्मा आहे; त्या निरंजन परमात्म्याला विश्वात कशाचीही उपमा देता येत नाही.
रायापासून रंकवरी । अवघ्या मनुष्यांचियां हारी ।
सगट समान सरी । कैसी करावी ॥८॥
राstreamपासून ते भिकाऱ्यापर्यंत माणसांच्या अनेक रांगा पाहायला मिळतात; पण बाह्य दृष्टीने पाहता त्या सर्व माणसांना एकाच पातळीवर समान कसे मानता येईल?
देव दानव मानव । नीच योनी हीन जीव ।
पापी सुकृति अभिप्राव । उदंड आहे ॥९॥
देव, दानव, मानव, कनिष्ठ योनींमधील कीटक, पापी आणि पुण्यवान लोक या सर्वांचे स्वभाव, वृत्ती आणि कर्मे अत्यंत भिन्न आहेत.
येकांशें जग चाले । परी सामर्थ्य वेगळालें ।
येकासंगे मुक्त केलें । येकासंगें रवरव ॥१०॥
एकाच आत्म्याच्या सत्तेने हे संपूर्ण जग चालते हे खरे, पण प्रत्येकाचे सामर्थ्य आणि अधिकार वेगवेगळा असतो; एकाच्या संगतीने माणूस मोक्षाला जातो, तर दुसऱ्याच्या संगतीने नरकात पडतो.
साकर माती पृथ्वी होये । परी ते माती खातां न ये ।
गरळ आप नव्हे काये । परी तें खोटें ॥११॥
साखर आणि माती या दोन्ही शेवटी पृथ्वीचेच रूप आहेत, पण म्हणून कोणी माती खात नाही; कालकूट विष हेही पाण्याचेच एक रूप आहे, पण ते कोणी प्राशन करत नाही.
पुण्यात्मा आणी पापात्मा । दोहिंकडे अंतरात्मा ।
साधु भोंदु सीमा । सांडूंच नये ॥१२॥
पुण्यवान माणसाच्या हृदयातही तोच अंतरात्मा आहे आणि पाप्याच्या शरीरातही तोच आहे; पण म्हणून खरा साधू आणि ढोंगी भोंदू यांच्यातील भेद कधीही विसरू नये.
अंतर येक तों खरें । परी सांगातें घेऊं न येती माहारे ।
पंडित आणि चाटें पोरें । येक कैसीं ॥१३॥
सर्वांच्या अंतःकरणात एकच देव असला तरी प्रत्येकाशी वागताना मर्यादा आणि आचार सांभाळावा लागतो; प्रकांड पंडित आणि उनाड पोरगे यांना कधी एकाच आसनावर बसवता येईल का?
मनुष्य आणि गधडे । राजहंस आणि कोंबडें ।
राजे आणि माकडें । एक कैसीं ॥१४॥
माणूस आणि गाढव, राजहंस आणि साधे कोंबडे, किंवा बुद्धिमान राजा आणि चंचल माकड हे दोघे कधी एका योग्यतेचे असू शकतील का?
भागीरथीचें जळ आप । मोरी संवदणी तेंहि आप ।
कुश्चिळ उदक अल्प । सेववेना ॥१५॥
पवित्र गंगेचे पाणीही जलतत्त्वच आहे आणि गटारातील सांडपाणीही जलतत्त्वच आहे; पण गटारातील घाण पाणी कोणी कधी पिण्यासाठी वापरत नाही.
याकारणें आचारशुद्ध । त्याउपरी विचारशुद्ध ।
वीतरागी आणि सुबुद्ध । ऐसा पाहिजे ॥१६॥
या कारणास्तव साधकाचे आचरण अत्यंत शुद्ध असावे, त्यावर त्याचे विचारही शुद्ध असावेत; आणि तो मनाने पूर्ण विरक्त व उत्तम बुद्धीने संपन्न असावा.
शूरांहून मानिलें लंडी । तरी युद्धप्रसंगीं नरकाडी ।
श्रीमंत सांडून बराडी । सेविता कैसें ॥१७॥
शूर योद्ध्याला सोडून जर भ्याड माणसावर विश्वास ठेवला तर ऐन युद्धाच्या प्रसंगी मोठा घात होतो; तसेच श्रीमंताला सोडून दरिद्री व कंगाल माणसाचा आश्रय घेऊन काय उपयोग?
येका उदकें सकळ जालें । परी पाहोन पाहिजे सेविलें ।
सगट अवघेंच घेतलें । तरी तें मूर्खपण ॥१८॥
एकाच पाण्यापासून सृष्टीतील सर्व गोष्टी निर्माण झाल्या असल्या तरी योग्य तेच निवडून सेवन केले पाहिजे; सर्व काही एकच मानून वाटेल ते खाणे हा निव्वळ मूर्खपणा आहे.
जीवनाचेंच जालें अन्न । अन्नाचें जालें वमन ।
परी वमनाचें भोजन । करितां न ये ॥१९॥
पाण्यापासूनच शेतात धान्य पिकते, धान्यापासून अन्न बनते आणि त्याच अन्नाची उलटी (वमन) होते; पण अन्नापासून झाली म्हणून कोणी उलटी खात बसत नाही.
तैसें निंद्य सोडूनद्यावें । वंद्य तें हृदईं धरावें ।
सत्कीर्तीनें भरावें। भूमंडळ ॥२०॥
त्याचप्रमाणे निंद्य आणि वाईट गोष्टींचा त्याग करावा, जे वंदनीय व श्रेष्ठ आहे तेच हृदयात धरावे; आणि आपल्या चांगल्या कीर्तीने संपूर्ण जग व्यापून टाकावे.
उत्तमांसि उत्तम माने। कनिष्ठांस तें न माने ।
म्हणौन करंटे देवानें । करून ठेवले ॥२१॥
उत्तम माणसाला नेहमी उत्तम विचारच आवडतात, पण क्षुद्र बुद्धीच्या लोकांना ते कधीही रुचत नाहीत; म्हणूनच देवाने अशा करंट्या लोकांना अज्ञानातच अडकवून ठेवले आहे.
सांडा अवघें करंटपण । धरावें उत्तम लक्षण ।
हरिकथा पुराण श्रवण । नीति न्याये ॥२२॥
म्हणून माणसाने स्वतःमधील सर्व दुर्गुण व करंटेपणा झटकून टाकावा आणि उत्तम गुणांचा अंगीकार करावा; हरिकथा व पुराणांचे श्रवण करून नेहमी नीती व न्यायाने वागावे.
वर्तयाचाविवेक । राजी राखणें सकळ लोक ।
हळुहळु पुण्यलोक। करीत जावे ॥२३॥
लोकांमध्ये वावरताना चातुर्याचा विवेक वापरावा, सर्वांना गोड शब्दांनी राजी ठेवावे; आणि हळूहळू सामान्य लोकांनाही सन्मार्गाला लावून पुण्यवान बनवावे.
मुलाचे चालीनें चालावें । मुलाच्या मनोगतें बोलावें ।
तैसें जनास सिकवावें । हळुहळु ॥२४॥
लहान मुलाला शिकवताना जसे त्याच्या गतीने चालावे लागते आणि त्याच्या बोबड्या बोलात बोलावे लागते, तसेच समाजातील लोकांनाही हळूहळू विश्वासात घेऊन शिकवावे.
मुख्य मनोगत राखणें । हेंचि चातुर्याचीं लक्षणें ।
चतुर तो चतुरांग जाणें । इतर तीं वेडीं ॥२५॥
दुसऱ्याच्या मनातील हेतू ओळखून त्याचे मन जपणे हेच खऱ्या चातुर्याचे मुख्य लक्षण आहे; चतुर माणूस सर्व बाजूंचा नीट विचार करतो, बाकीचे लोक अविचारी असतात.
वेड्यास वेडें म्हणों नये । वर्म कदापि बोलों नये।
तरीच घडे दिग्विजये । निस्पृहासी ॥२६॥
वेड्या माणसाला कधीही थेट 'वेडा' म्हणू नये आणि कोणाचेही मर्म बोलून दाखवू नये; असे वर्तन ठेवले तरच विरक्त पुरुषाला जगात सर्वत्र विजय मिळवता येतो.
उदंड स्थळीं उदंड प्रसंग । जाणोनि करणें येथासांग ।
प्राणिमात्राचा अंतरंग । होऊन जावें ॥२७॥
अनेक ठिकाणी अनेक प्रकारचे प्रसंग उद्भवतात, ते अचूक ओळखून सर्व कामे योग्य रीतीने पार पाडावीत; आणि सर्व प्राणिमात्रांचे अंतरंग ओळखून त्यांच्याशी एकरूप व्हावे.
मनोगत राखोन जातां । परस्परें होये अवस्ता ।
मनोगत तोडितां वेवस्तां । बरी नाहीं ॥२८॥
लोकांची मने सांभाळत काम केले तर परस्पर सौख्य आणि आदर वाढतो; पण लोकांची मने दुखावली तर संपूर्ण व्यवस्थाच बिघडून जाते.
याकारणें मनोगत । राखेल तो मोठा महंत ।
मनोगत राखतां समस्त । वोढोन येती ॥२९॥
म्हणून जो लोकांची मने जिंकून कारभार करतो तोच खरा श्रेष्ठ महंत होतो; लोकांचे मन राखले की सर्व समाज आपोआप त्याच्या मागे आनंदाने धावून येतो.