ऐका स्पृहाची सिकवण । युक्ति बुद्धि शाहाणपण ।
जेणें राहे समाधान । निरंतर ॥१॥
निस्पृहतेची शिकवण, युक्ती, बुद्धी आणि शहाणपण नीट ऐका; ज्यामुळे अंतःकरणात अखंड समाधान टिकून राहते.
सोपा मंत्र परी नेमस्त । साधें वोषध गुणवंत ।
साधें बोलणें सप्रचित । तैसें माझें ॥२॥
मंत्र सोपा असला तरी नेमका आहे आणि साधे औषधही गुणकारी ठरते; तसेच माझे हे साधे बोलणेही प्रत्यक्ष अनुभवाचे आहे.
तत्काळचि अवगुण जाती । उत्तम गुणाची होये प्राप्ती ।
शब्दवोषध तीव्र श्रोतीं । साक्षपें सेवावें ॥३॥
या विचाराने त्वरित अवगुण नाहीसे होतात आणि उत्तम गुणांची प्राप्ती होते; म्हणून श्रोत्यांनी हे शब्दांचे तीव्र औषध आदराने सेवन करावे.
निस्पृहता धरूं नये । धरिली तरी सोडूं नये ।
सोडिली तरी हिंडों नये । वोळखीमधें ॥४॥
निस्पृहता सहसा धरू नये, धरली तर कधी सोडू नये; आणि एकदा सोडली तर पुन्हा पूर्वीच्या परिचितांमध्ये तोंड दाखवत फिरू नये.
कांता दृष्टी राखों नये । मनास गोडी चाखऊं नये ।
धारिष्ट चळतां दाखऊं नये । मुख आपुलें ॥५॥
स्त्रीकडे मोहाच्या दृष्टीने पाहू नये, जिभेला व मनाला चवींचे चटके लावू नयेत; आणि धैर्य ढळत असेल तर लोकांत तोंड दाखवू नये.
येकेस्थळीं राहों नये । कानकोंडें साहों नये ।
द्रव्य दारा पाहों नये । आळकेपणें ॥६॥
एकाच ठिकाणी कायम ठाण मांडून राहू नये, लाचारीचे जिणे सहन करू नये; आणि लोभी नजरेने धन व स्त्रीकडे कधीही पाहू नये.
आचारभ्रष्ट होऊं नये । दिल्यां द्रव्य घेऊं नये ।
उणा शब्द येऊं नये । आपणावरी ॥७॥
सदाचाराचा कधीही त्याग करू नये, कोणी दिले तरी धन स्वीकारू नये; आणि आपल्या चारित्र्यावर कोणताही हलका शब्द येणार नाही याची काळजी घ्यावी.
भिक्षेविषीं लाजों नये । बहुत भिक्षा घेऊं नये ।
पुसतांहि देऊं नये । वोळखी आपली ॥८॥
भिक्षा मागताना मनात लाज धरू नये, पण प्रमाणाबाहेर भिक्षाही गोळा करू नये; आणि कोणी चौकशी केली तरी सहसा आपली खरी ओळख सांगू नये.
धड मळिन नेसों नये । गोड अन्न खाऊं नये ।
दुराग्रह करूं नये । प्रसंगें वर्तावें ॥९॥
अतिशय मलीन किंवा फाटके कपडे घालू नयेत, जिभेच्या चोचल्यांसाठी गोड अन्न खाऊ नये; कसलाही हट्ट न धरता परिस्थितीनुसार वागावे.
भोगीं मन असों नये । देहदुःखें त्रासों नये ।
पुढें आशा धरूं नये । जीवित्वाची ॥१०॥
भोगांमध्ये मन गुंतू देऊ नये, देहाला होणाऱ्या दुःखाने त्रस्त होऊ नये; आणि पुढे हे शरीर टिकून राहील अशी आशा धरू नये.
विरक्ती गळों देऊं नये । धारिष्ट चळों देऊं नये ।
ज्ञान मळिण होऊं नये । विवेकबळें ॥११॥
मनातील विरक्ती कधीही कमी होऊ देऊ नये, धैर्य ढळू देऊ नये; आणि विवेकाच्या बळावर आत्मज्ञानाला मलीन होऊ देऊ नये.
करुणाकीर्तन सोडूं नये । अंतर्ध्यान मोडूं नये ।
प्रेमतंतु तोडूं नये । सगुणमूर्तीचा ॥१२॥
दीनभावाने देवाचे कीर्तन करणे सोडू नये, अंतर्यामीचे चिंतन मोडू नये; आणि सगुण परमेश्वराशी जुळलेली प्रेमाची गाठ कधी तोडू नये.
पोटीं चिंता धरूं नये । कष्टें खेद मानूं नये ।
समैं धीर सांडूं नये । कांहीं केल्या ॥१३॥
मनात संसाराची चिंता धरू नये, कष्टाने खिन्न होऊ नये; आणि प्रसंग कसाही आला तरी कसल्याही परिस्थितीत धीर सोडू नये.
अपमानितां सिणों नये । निखंदितां कष्टों नये ।
धिःकारितां झुरों नये । कांहीं केल्या ॥१४॥
कोणी अपमान केला तरी खचू नये, निंदा केली तरी मनस्ताप करून घेऊ नये; आणि लोकांनी धिक्कारले तरी आतून झुरत बसू नये.
लोकलाज धरूं नये । लाजवितां लाजों नये ।
खिजवितां खिजों नये । विरक्त पुरुषें ॥१५॥
लोकांच्या खोट्या लाजेला बळी पडू नये, कोणी शरम आणण्याचा प्रयत्न केला तरी लाज वाटू देऊ नये; आणि कोणी डिवचले तरी विरक्ताने चिडू नये.
शुद्ध मार्ग सोडूं नये । दुर्जनासीं तंडों नये ।
समंध पडों देऊं नये । चांडाळासी ॥१६॥
सत्याचा शुद्ध मार्ग कधी सोडू नये, दुष्टांशी व्यर्थ भांडण करू नये; आणि हलक्या वृत्तीच्या माणसांशी संबंध येऊ देऊ नये.
तपीळपण धरूं नये । भांडवितां भांडों नये ।
उडवितां उडऊं नये । निजस्थिती आपुली ॥१७॥
स्वभावात संतापीपणा बाळगू नये, कोणी चिथावले तरी वाद घालू नये; आणि कोणी उपहास केला तरी स्वतःची आंतरिक शांती ढळू देऊ नये.
हांसवितां हासों नये । बोलवितां बोलों नये ।
चालवितां चालों नये । क्षणक्ष्णा ॥१८॥
कोणी हसवायचा प्रयत्न केला तरी वाहवत जाऊ नये, कोणी बोलवायचा हट्ट धरला तरी व्यर्थ बोलू नये; आणि दुसऱ्याच्या तालावर क्षणोक्षणी नाचू नये.
येक वेष धरूं नये । येक साज करूं नये ।
येकदेसी होऊं नये । भ्रमण करावें ॥१९॥
एकाच बाह्य वेषात अडकू नये, कोणताही एक थाट करू नये; एकाच भागात मर्यादित न राहता सतत देशाटन करावे.
सलगी पडों देऊं नये । प्रतिग्रह घेऊं नये ।
सभेमध्यें बैसों नये । सर्वकाळ ॥२०॥
कोणाशीही फाजील सलगी करू नये, दान किंवा देणग्या स्वीकारू नयेत; आणि लोकांच्या गराड्यात सर्वकाळ बसून राहू नये.
नेम आंगीं लाऊं नये । भरवसा कोणास देऊं नये ।
अंगीकार करूं नये । नेमस्तपणाचा ॥२१॥
स्वतःवर कोणत्याही नियमांचे बंधन लादू नये, कोणालाही भलते वचन किंवा भरवसा देऊ नये; आणि कशाचाही अट्टाहास धरू नये.
नित्यनेम सांडूं नये । अभ्यास बुडों देऊं नये ।
परतंत्र होऊं नये । कांहीं केल्यां ॥२२॥
ईश्वरचिंतनाचा नित्यनेम सोडू नये, आत्मज्ञानाचा अभ्यास खंडित होऊ देऊ नये; आणि कोणत्याही परिस्थितीत दुसऱ्याच्या अंकित होऊ नये.
स्वतंत्रता मोडूं नये । निरापेक्षा तोडूं नये ।
परापेक्षा होऊं नये । क्षणक्ष्णा ॥२३॥
स्वतःचे स्वातंत्र्य कधी गमावू नये, मनाची निरपेक्षता तोडू नये; आणि क्षणाक्षणाला दुसऱ्यावर विसंबून राहण्याची सवय करू नये.
वैभव दृष्टीं पाहों नये । उपाधीसुखें राहों नये ।
येकांत मोडूं देऊं नये । स्वरूपस्थितीचा ॥२४॥
ऐहिक वैभवाची हाव धरू नये, प्रपंचाच्या सुखात अडकून पडू नये; आणि आत्मस्वरूपाच्या चिंतनाचा एकांत कधीही भंगू देऊ नये.
अनर्गळता करूं नये । लोकलाज धरूं नये ।
कोठेंतरी होऊं नये । आसक्त कदां ॥२५॥
उच्छृंखल किंवा बेलगाम वर्तन करू नये, संकोच सोडला तरी मर्यादा सोडू नये; आणि कोणत्याही वस्तूत किंवा व्यक्तीत आसक्त होऊ नये.
परंपरा तोडूं नये । उआपाधी मोडूं देऊं नये ।
ज्ञानमार्गे सोडूं नये । कदाकाळीं ॥२६॥
संतपरंपरेची शिकवण तोडू नये, परमार्थाचे लोककार्य विस्कटू देऊ नये; आणि ज्ञानमार्ग कोणत्याही परिस्थितीत सोडू नये.
कर्ममार्ग सांडूं नये । वैराग्य मोडूं देऊं नये ।
साधन भजन खंडूं नये । कदाकाळीं ॥२७॥
कर्तव्याचा कर्ममार्ग सोडू नये, मनातील वैराग्य ढळू देऊ नये; आणि ईश्वराचे साधन-भजन कधीही खंडित करू नये.
अतिवाद करूं नये । अनित्य पोटीं धऊं नये ।
रागें भरीं भरों नये । भलतीकडे ॥२८॥
व्यर्थ वादविवाद करू नये, नश्वर गोष्टी मनात धरून बसू नये; आणि कोठेही रागाच्या भरात भरकटून जाऊ नये.
न मनी त्यास सांगों नये। कंटाळवाणें बोलों नये ।
बहुसाल असो नये । येकें स्थळीं ॥२९॥
ज्याला रुची नाही त्याला उपदेश करू नये, कंटाळवाणे बोलू नये; आणि फार काळ एकाच जागी वस्ती करू नये.
कांहीं उपाधी करूं नये । केली तरी धरूं नये ।
धरिली तरी सांपडों नये । उपाधीमध्यें ॥३०॥
उगाच लोकांच्या भानगडी अंगावर घेऊ नयेत, आलीच तर त्यात मन गुंतवू नये; आणि गुंतले तरी स्वतः त्यात अडकून पडू नये.
थोरपणें असो नये । महत्त्व धरून बैसों नये ।
कांहीं मान इछूं नये । कोठेंतरी ॥३१॥
स्वतःच्या मोठेपणाचा आव आणू नये, मोठेपणाची पदे घेऊन बसू नये; आणि कोठूनही मान-सन्मानाची अपेक्षा ठेवू नये.
साधेपण सोडूं नये । सानेपण मोडूं नये ।
बळात्कारें जोडूं नये । अभिमान आंगीं ॥३२॥
आपले साधेपण कधी सोडू नये, मनाचा लहानपणा मोडू नये; आणि अंगात बळेबळे अहंकार आणून मिरवू नये.
अधिकारेवीण सांगों नये । दाटून उपदेश देऊं नये ।
कानकोंडा करूं नये । परमार्थ कदा ॥३३॥
अधिकार नसताना कोणाला सांगू नये, जबरदस्तीने कोणावर उपदेश लादू नये; आणि परमार्थाला कधीही लाजीरवाणे करू नये.
कठीण वैराग्य सोडूं नये । कठीण अभ्यास सांडूं नये ।
कठिणता धरूं नये । कोणेकेविशैं ॥३४॥
कठोर वैराग्य कधी सोडू नये, अभ्यासाचे कष्ट सोडू नयेत; आणि कोणाविषयीही मनात कटुता किंवा निष्ठुरता धरू नये.
कठीण शब्द बोलों नये । कठीण आज्ञा करूं नये ।
कठीण धीरत्व सोडूं नये । कांहीं केल्यां ॥३५॥
तोडून बोलू नये, कोणावर कठोर आज्ञा करू नये; आणि कठीण प्रसंगात स्वतःचे आंतरिक धैर्य कधीही सोडू नये.
आपण आसक्त होऊं नये । केल्यावीण सांगों नये ।
बहुसाल मागों नये । शिष्यवर्गांसी ॥३६॥
स्वतः कशातही आसक्त होऊ नये, स्वतः आचरण केल्याशिवाय दुसऱ्याला उपदेश करू नये; आणि शिष्यांकडे कशाचीही मागणी करू नये.
उत्धट शब्द बोलों नये । इंद्रियेंस्मरण करूं नये ।
शाक्तमार्गें भरों नये । मुक्तपणें भरीं ॥३७॥
उद्धटपणे बोलू नये, इंद्रियभोगांचे स्मरण करू नये; आणि मुक्तीच्या नावाखाली विकृत किंवा अनैतिक मार्गाला लागू नये.
नीच कृतीं लाजों नये । वैभव होतां माजों नये ।
क्रोधें भरीं भरों नये । जाणपणें ॥३८॥
कोणतेही साधे काम करायला लाज वाटू नये, वैभव आले तरी उन्मत्त होऊ नये; आणि ज्ञानाच्या अहंकाराने कोणावरही क्रोध करू नये.
थोरपणें चुकों नये । न्याये नीति सांडूं नये ।
अप्रमाण वर्तों नये । कांहीं केल्या ॥३९॥
मोठेपणाच्या भ्रमात कर्तव्य विसरू नये, न्याय व नीती सोडू नये; आणि कोणत्याही परिस्थितीत मर्यादा सोडून वागू नये.
कळल्यावीण बोलों नये । अनुमानें निश्चये करूं नये ।
सांगतां दुःख धरूं नये । मूर्खपणें ॥४०॥
पूर्ण समजल्याशिवाय बोलू नये, अनुमानावरून निर्णय घेऊ नये; आणि मूर्खाला सांगताना स्वतःच्या मनाला दुःख करून घेऊ नये.
सावधपण सोडुं नये । व्यापकपण सांडुं नये ।
कदा सुख मानूं नये । निसुगपणाचें ॥४१॥
सतर्कता सोडू नये, मनाचा मोठेपणा व व्यापकता सोडू नये; आणि अविचाराने बिनधास्त राहण्यात सुख मानू नये.
विकल्प पोटीं धरूं नये । स्वार्थआज्ञा करूं नये ।
केली तरी टाकूं नये । आपणास पुढें ॥४२॥
मनात कोणाविषयी संशय धरू नये, स्वतःच्या स्वार्थासाठी कोणावर हुकूम चालवू नये; आणि आज्ञा केलीच तर स्वतः त्यातून अंग काढून घेऊ नये.
प्रसंगेंवीण बोलों नये । अन्वयेंवीण गाऊं नये ।
विचारेंवीण जाऊं नये । अविचारपंथें ॥४३॥
वेळ आणि प्रसंग ओळखल्याशिवाय बोलू नये, सुरांच्या आणि संदर्भाच्या मेळाशिवाय गाऊ नये; आणि सारासार विचार न करता अविचाराने वागू नये.
परोपकार सांडूं नये । परपीडा करूंनये ।
विकल्प पडों देऊं नये । कोणीयेकासी ॥४४॥
परोपकार करणे सोडू नये, कोणालाही पीडा देऊ नये; आणि कोणाच्याही मनात संशय निर्माण होईल असे वागू नये.
नेणपण सोडूं नये । महंतपण सांडूं नये ।
द्रव्यासाठीं हिंडों नये । कीर्तन करीत ॥४५॥
स्वतःचे अजाणतेपण (नम्रता) सोडू नये, आंतरिक मोठेपण सोडू नये; आणि पैशासाठी कीर्तन करत दारोदार हिंडू नये.
संशयात्मक बोलों नये । बहुत निश्चये करूं नये ।
निर्वाहेंवीण धरूं नये । ग्रंथ हातीं ॥४६॥
संशयास्पद बोलू नये, केवळ तर्कावर विसंबून घाईघाईने निर्णय घेऊ नये; आणि ग्रंथाचे पूर्ण मर्म समजल्याशिवाय तो शिकवायला हाती घेऊ नये.
जाणपणें पुसों नये । अहंभाव दिसों नये ।
सांगेन ऐसें म्हणों नये । कोणीयेकासी ॥४७॥
विद्वत्तेचा आव आणून प्रश्न विचारू नये, अंगात अहंकार दिसू देऊ नये; आणि कोणालाही 'मी तुला शिकवीन' असा बडेजाव सांगू नये.
ज्ञानगर्व धरूं नये । सहसा छळणा करूं नये ।
कोठें वाद घालुं नये । कोणीयेकासी ॥४८॥
ज्ञानाचा गर्व बाळगू नये, कोणाचाही छळ करू नये; आणि कोणाशीही व्यर्थ वाद घालत बसू नये.
स्वार्थबुद्धी जडों नये । कारबारीं पडों नये ।
कार्यकर्ते होऊं नये । राजद्वारीं ॥४९॥
मनात स्वार्थबुद्धी धरू नये, कोणाच्या भानगडींच्या कारभारात पडू नये; आणि राजदरबारी मध्यस्थ किंवा कारभारी होऊ नये.
कोणास भर्वसा देऊं नये । जड भिक्षा मागों नये ।
भिक्षेसाथीं सांगों नये । परंपरा आपुली ॥५०॥
कोणालाही व्यर्थ आशा देऊ नये, जड वस्तूंची भिक्षा मागू नये; आणि भिक्षेसाठी आपली संतपरंपरा किंवा गुरूंचा बडेजाव सांगू नये.
सोइरिकींत पडों नये । मध्यावर्ति घडों नये ।
प्रपंचाची जडों नये । उपाधी आंगीं ॥५१॥
लोकांच्या सोयरिकींमध्ये पडू नये, मध्यस्थी करू नये; आणि संसाराच्या भानगडी स्वतःच्या अंगावर ओढवून घेऊ नयेत.
प्रपंचप्रस्तीं जाऊं नये । बाष्कळ अन्न खाऊं नये ।
पाहुण्यासरिसें घेऊं नये । आमंत्रणें कदां ॥५२॥
लोकांच्या कौटुंबिक वादात जाऊ नये, वाटेल ते अन्न खाऊ नये; आणि पाहुण्यांच्या ओळखीवर कोणाच्या घरचे आमंत्रण स्वीकारू नये.
श्राध पक्ष सटी सामासें । शांती फळशोबन बारसें ।
भोग राहात बहुवसें । नवस व्रतें उद्यापनें ॥५३॥
श्राद्ध, षष्ठी, शांती, डोहाळेजेवण, बारसे, अनेक प्रकारची व्रते आणि उद्यापने;
तेथें निस्पृहें जाऊं नये । त्याचें अन्न खाऊं नये ।
येळिलवाणें करूं नये । आपणासी ॥५४॥
अशा ठिकाणी निस्पृहाने जेवायला जाऊ नये, त्यांचे अन्न खाऊ नये; आणि स्वतःला लोकांत लाचार व हास्यास्पद करू नये.
लग्नमुहुर्तीं जाऊं नये । पोटासाठीं गाऊं नये ।
मोलें कीर्तन करूं नये । कोठेंतरी ॥५५॥
लग्नाच्या मुहूर्तांवर भिक्षेसाठी जाऊ नये, पोटासाठी गाऊ नये; आणि पैशांसाठी कोठेही कीर्तन करू नये.
आपली भिक्षा सोडूं नये । वारें अन्न खाऊं नये ।
निस्पृहासि घडों नये । मोलयात्रा ॥५६॥
आपली नित्य भिक्षा सोडू नये, कोणाचे वार लावून अन्न खाऊ नये; आणि निस्पृह माणसाने पैसे घेऊन कोणाची तीर्थयात्रा करू नये.
मोलें सुकृत करूं नये । मोलपुजारी होऊं नये ।
दिल्हा तरी घेऊं नये । इनाम निस्पृहें ॥५७॥
मोलमजुरी करून पुण्य करू नये, पैसे घेऊन पूजा करू नये; आणि कोणी बक्षीस किंवा जहागीर दिली तरी निस्पृहाने ती घेऊ नये.
कोठें मठ करूं नये । केला तरी तो धरूं नये ।
मठपती होऊन बैसों नये । निस्पृह पुरुषें ॥५८॥
कोठेही स्वतःचा मठ बांधू नये, बांधला तरी त्यात आसक्त होऊ नये; आणि निस्पृह पुरुषाने मठपती होऊन एका जागी ठाण मांडू नये.
निस्पृहें अवघेंचि करावें । परी आपण तेथें न सांपडावें ।
परस्परें उभारावें । भक्तिमार्गासी ॥५९॥
निस्पृहाने सर्व लोकोपयोगी कार्ये करावीत, पण स्वतः कशातही अडकू नये; आणि सर्व बाजूने केवळ भक्तिमार्गाचाच प्रसार करावा.
प्रेत्नेंविण राहों नये । आळस दृष्टी आणूं नये ।
देह अस्तां पाहों नये । वियोग उपासनेचा ॥६०॥
प्रयत्नांशिवाय राहू नये, आळसाला जवळ करू नये; आणि देह जिवंत असेपर्यंत ईश्वरोपासनेपासून कधीही दूर राहू नये.
उपाधीमध्यें पडों नये । उपाधी आंगीं जडों नये ।
भजनमार्ग मोडूं नये । निसंगळपणें ॥६१॥
संसाराच्या जाळ्यात पडू नये, प्रपंचाची उपाधी अंगाला चिकटू देऊ नये; आणि बेजबाबदारपणाने भक्तिमार्ग सोडू नये.
बहु उपाधी करूं नये । उपाधीविण कामा नये ।
सगुणभक्ति सोडूं नये । विभक्ति खोटी ॥६२॥
खूप प्रपंच वाढवू नये, पण लोकोपयोगाच्या कामांशिवाय नुसते बसणेही कामाचे नाही; सगुण भक्ती सोडू नये, भक्ती नसलेली कोरडी अवस्था व्यर्थ आहे.
बहुसाल धांवों नये । बहुसाल साहों नये ।
बहुत कष्ट करूं नये । असुदें खोटें ॥६३॥
फार धावाधाव करू नये, मर्यादा सोडून सहनही करू नये; अतोनात कष्ट अंगावर घेऊ नयेत, पण अकर्मण्य राहणेही चुकीचे आहे.
बहुसाल बोलों नये । अबोलणें कामा नये ।
बहुत अन्न खाऊं नये । उपवास खोटा ॥६४॥
फार बडबड करू नये, पण अगदी अबोल राहणेही उपयोगाचे नाही; अति खाऊ नये, पण शरीराचे हाल करणारा उपवासही खोटा आहे.
बहुसाल निजों नये । बहुत निद्रा मोडुं नये ।
बहुत नेम धरूं नये । बाश्कळ खोटें ॥६५॥
अति झोपू नये, पण रात्रीची आवश्यक झोपही तोडू नये; अति कडक नेम करू नयेत, आणि बाष्कळ वागणेही टाळावे.
बहु जनीं असों नये । बहु आरण्य सेऊं नये ।
बहु देह पाळूं नये । आत्महत्या खोटी ॥६६॥
नेहमी लोकांच्या गर्दीत राहू नये, कायम अरण्यातही पडून राहू नये; शरीराचे फाजील लाड करू नयेत, आणि देहाचा घात करणेही चूक आहे.
बहु संग धरूं नये । संतसंग सांडुं नये ।
कर्मठपण कामा नये । अनाचार खोटा ॥६७॥
अनेकांची संगत धरू नये, पण सत्संग कधी सोडू नये; कर्मठपणा कामाचा नाही, आणि अनाचारही निंद्य आहे.
बहु लोकिक सांडुं नये । लोकाधेन होऊं नये ।
बहु प्रीती कामा नये । निष्ठुरता खोटी ॥६८॥
लोकव्यवहार पूर्णपणे सोडू नये, पण लोकांच्या अधीनही होऊ नये; अति प्रीती उपयोगाची नाही, आणि अति निष्ठुरताही वाईट आहे.
बहु संशये धरूं नये । मुक्तमार्ग कामा नये ।
बहु साधनीं पडों नये । साधनेंवीण खोटें ॥६९॥
अति संशय धरू नये, उथळ मुक्तासारखे वागणेही अयोग्य आहे; अति साधनांच्या जंजाळात पडू नये, आणि साधनांशिवाय राहणेही व्यर्थ आहे.
बहु विषये भोगूं नये । विषयत्याग करितां नये ।
देहलोभ धरूं नये । बहु त्रास खोटा ॥७०॥
अति विषय भोगू नयेत, आणि देह जिवंत असेपर्यंत पूर्ण विषयत्याग शक्य नाही; शरीराचा मोह धरू नये, पण देहाचा अतोनात छळ करणेही चुकीचे आहे.
वेगळा अनुभव घेऊं नये । अनुभवेंवीण कामा नये ।
आत्मस्थिती बोलों नये । स्तब्धता खोटी ॥७१॥
शास्त्रावेगळा भलताच अनुभव घेऊ नये, आणि अनुभावाशिवाय नुसते बोलणेही कामाचे नाही; आत्मस्थितीचे प्रदर्शन करू नये, पण अज्ञानाची स्तब्धताही व्यर्थ आहे.
मन उरों देऊं नये । मनेंवीण कामा नये ।
अलक्ष वस्तु लक्षा नये । लक्षेंवीण खोटें ॥७२॥
मनातील वासना उरू देऊ नये, पण सारासार विचारासाठी मनाची गरज लागतेच; अलक्ष वस्तू डोळ्यांना दिसत नाही, पण चिंतनाशिवाय ती कळतही नाही.
मनबुद्धिअगोचर । बुद्धीवीण अंधकार ।
जाणीवेचा पडो विसर । नेणीव खोटी ॥७३॥
परब्रह्म मन-बुद्धीच्या पलीकडचे आहे, पण बुद्धी नसेल तर अंधकारच होतो; अज्ञानाची नेणीव खोटी आहे, आणि देहाची जाणीवही विरून जावी लागते.
ज्ञातेपण धरूं नये । ज्ञानेंवीण कामा नये ।
अतर्क्य वस्तु तर्का न ये । तर्केंवीण खोटें ॥७४॥
ज्ञानाचा अहंकार धरू नये, पण ज्ञानाशिवाय काम भागत नाही; अतर्क्य ब्रह्म तर्काने सापडत नाही, पण सारासार तर्काशिवाय सत्यही कळत नाही.
दृश्यस्मरण काम नये । विस्मरण पडों नये ।
कांहीं चर्चा करूं नये । केलियावीण न चले ॥७५॥
दृश्य जगाचे चिंतन कामाचे नाही, पण मूळ परब्रह्माचा विसरही पडू नये; व्यर्थ चर्चा करू नये, पण आत्मचर्चा केल्याशिवाय ज्ञान होत नाही.
जगीं भेद कामा नये । वर्णसंकर करूं नये ।
आपला धर्म उडऊं नये । अभिमान खोटा ॥७६॥
जगात भेदभाव करणे कामाचे नाही, मर्यादा सोडून वर्णसंकर करू नये; आपला धर्म सोडू नये, पण जातीचा खोटा अभिमानही बाळगू नये.
आशाबद्धत बोलों नये । विवेकेंवीण चालों नये ।
समाधान हालों नये । कांहीं केल्यां ॥७७॥
लोभाने बांधले जाऊन बोलू नये, विवेकाशिवाय वागू नये; आणि कोणत्याही परिस्थितीत मनाचे आंतरिक समाधान ढळू देऊ नये.
अबद्ध पोथी लेहों नये । पोथीवीण कामा नये ।
अबद्ध वाचूं नये । वाचिल्यावीण खोटें ॥७८॥
अशुद्ध किंवा चुकीची पोथी लिहू नये, आणि पोथी व ग्रंथांशिवाय कार्य चालत नाही; अशुद्ध वाचू नये, आणि वाचन न करणेही चूक आहे.
निस्पृहें वगत्रुत्व सांडूं नये । आशंका घेतां भांडों नये ।
श्रोतयांचा मानूं नये । वीट कदा ॥७९॥
निस्पृह पुरुषाने प्रवचन-वक्तृत्व सोडू नये, कोणी शंका विचारली तर भांडू नये; आणि श्रोत्यांचा कधीही वीट मानू नये.
हें सिकवण धरितां चित्तीं । सकळ सुखें वोळगती ।
आंगीं बाणें महंती । अकस्मात ॥८०॥
ही शिकवण जो अंतःकरणात धारण करतो, त्याला सर्व सुखे शरण येतात; आणि त्याच्या अंगी श्रेष्ठ महंताचे सर्व गुण सहज प्रकट होतात.