मागां हरिकथेचें लक्षण । श्रोतीं केला होता प्रस्न ।
सावध होऊन विचक्षण । परिसोन आतां ॥१॥
मागे श्रोत्यांनी हरिकथेच्या लक्षणांविषयी प्रश्न विचारला होता; आता चतुर श्रोत्यांनी ते लक्षपूर्वक ऐकावे.
हरिकथा कैसी करावी । रंगें कैसी भरावी ।
जेणें पाविजे पदवी । रघुनाथकृपेची ॥२॥
हरिकथा कशी करावी आणि ती भक्तीच्या रंगाने कशी भरावी, जेणेकरून प्रभू रामचंद्रांची कृपा प्राप्त होईल?
सोनें आणि परिमळे । युक्षदंडा लागती फळें ।
गौल्य माधुर्य रसाळें । तरी ते अपूर्वता ॥३॥
सोने असून त्याला सुगंध असणे, किंवा उसाला गोड रसाळ फळे येणे जितके दुर्मिळ आणि आश्चर्यकारक असते;
तैसा हरिदास आणि विरक्त । ज्ञाता आणि प्रेमळ भक्त ।
वित्पन्न आणि वादरहित । तरी हेहि अपूर्वता ॥४॥
तसेच कीर्तनकार विरक्त असणे, ज्ञानी असूनही प्रेमळ भक्त असणे आणि महापंडित असूनही वादविवाद न करणारा असणे, हे अत्यंत दुर्मिळ असते.
रागज्ञानी ताळज्ञानी । सकळकळा ब्रह्मज्ञानी ।
निराभिमानें वर्ते जनीं । तरी हेहि अपूर्वता ॥५॥
जो संगीतातील राग आणि ताल जाणतो, सर्व कला अवगत असूनही ज्याला आत्मज्ञान आहे, आणि जो समाजात पूर्ण निरहंकारीपणे वागतो, तोही अत्यंत दुर्मिळ होय.
मछर नाहीं जयासी । जो अत्यंत प्रिये सज्जनासी ।
चतुरांग जाणें मानसीं । अंतरनिष्ठ ॥६॥
ज्याच्या मनात कोणाविषयी मत्सर नाही, जो सज्जनांना अत्यंत प्रिय आहे, आणि जो लोकांचे मनोगत ओळखणारा व अंतर्मुख वृत्तीचा आहे;
जयंत्यादिकें नाना पर्वें । तीर्थें क्षेत्रें जें अपूर्वें ।
जेथें वसिजे देवाधिदेवें । सामर्थ्यरूपें ॥७॥
रामनवमीसारखे उत्सव, पवित्र तीर्थक्षेत्रे जिथे साक्षात देवाधिदेव आपल्या सामर्थ्याने वास करतो;
तया तिर्थातें जे न मानिती । शब्दज्ञानें मिथ्या म्हणती ।
तया पामरां श्रीपती । जोडेल कैंचा ॥८॥
अशा तीर्थांना जे मानत नाहीत आणि पोकळ शब्दांच्या ज्ञानाने त्यांना खोटे म्हणतात, अशा पामरांना भगवंत कसा भेटणार?
निर्गुण नेलें संदेहानें । सगुण नेलें ब्रह्मज्ञानें ।
दोहिकडे अभिमानें । वोस केलें ॥९॥
संशयाने निर्गुण ब्रह्म हिरावून घेतले आणि कोरड्या ज्ञानाने सगुणाची भक्ती संपवली; अशा प्रकारे अहंकाराने दोन्ही बाजू उजाड केल्या.
पुढें असतां सगुणमूर्ती । निर्गुणकथा जे करिती ।
प्रतिपादून उछेदिती । तेचि पढतमूर्ख ॥१०॥
समोर प्रत्यक्ष देवाच्या सगुण मूर्तीची पूजा चालू असताना जे अद्वैताच्या गप्पा मारून सगुणाचा उपहास करतात, तेच खरे पढतमूर्ख जाणावेत.
ऐसी न कीजे हरिकथा । अंतर पडे उभये पंथा ।
परिस लक्षणें आतां । हरिकथेचीं ॥११॥
अशा पद्धतीने कधीही हरिकथा करू नये, यामुळे भक्ती आणि ज्ञान या दोन्ही मार्गांत अंतर पडते; आता हरिकथेची खरी पद्धत ऐका.
सगुणमूर्तीपुढें भावें । करुणाकीर्तन करावें ।
नानाध्यानें वर्णावें । प्रतापकीर्तीतें । १२ ॥१२॥
सगुण मूर्तीपुढे प्रेमाने व आर्ततेने कीर्तन करावे; आणि देवाच्या विविध रूपांचे, पराक्रमाचे व कीर्तीचे वर्णन करावे.
ऐसें गातां स्वभावें । रसाळ कथा वोढवे ।
सर्वांतरीं हेलावे । प्रेमसुख ॥१३॥
असे गायल्याने कथेला सहजच गोडी येते; आणि सर्व श्रोत्यांच्या अंतःकरणात प्रेमाचे सुख उसळून येते.
कथा रचायाची खूण । सगुणीं नाणावें निर्गुण ।
न बोलावे दोष गुण । पुढिलांचे कदा ॥१४॥
कथा रचण्याचे मर्म हेच की सगुणाच्या वर्णनातून निर्गुणाचा उपहास करू नये; आणि लोकांचे दोष किंवा अवगुण जाहीरपणे चव्हाट्यावर आणू नयेत.
देवाचें वर्णावें वैभाव । नाना प्रकारें महत्त्व ।
सगुणीं ठेउनियां भाव । हरिकथा करावी ॥१५॥
परमेश्वराचे ऐश्वर्य आणि मोठेपण विविध प्रकारे वर्णावे; आणि सगुणावर पूर्ण श्रद्धा ठेवूनच हरिकथा करावी.
लाज सांडून जनाची । आस्था सांडून धनाची ।
नीच नवी कीर्तनाची । आवडी धरावी ॥१६॥
लोकांची लाज सोडून आणि पैशाची हाव सोडून, नित्य नव्या उत्साहाने कीर्तनाची आवड धरावी.
नम्र होऊन राजांगणीं । निःशंक जावें लोटांगणी ।
करताळिका नृत्य वाणीं । नामघोषें गर्जावें ॥१७॥
राजसभेतही नम्रपणे लोटांगण घालावे; आणि टाळ्या वाजवून, नाचून मोठ्या आवाजात ईश्वराच्या नामाचा गजर करावा.
येकांची कीर्ति येकापुढें । वर्णितां साहित्य न पडे ।
म्हणोनियां निवाडे । जेथील तेथें ॥१८॥
एका दैवतापुढे दुसऱ्या दैवताचा कमीपणा गाणे योग्य नाही; म्हणून ज्या त्या ठिकाणी योग्य तोच प्रसंग सांगावा.
मूर्ती नस्तां सगुण । श्रवणीं बैसले साधुजन ।
तरी अद्वैतनिरूपण । अवश्य करावें ॥१९॥
जिथे सगुण मूर्ती नसेल आणि केवळ आत्मज्ञानी साधू बसले असतील, तिथे अद्वैताचे आणि परब्रह्माचे निरूपण अवश्य करावे.
नाहीं मूर्ती नाहीं सज्जन । श्रवणीं बैसले भाविक जन ।
तरी करावें कीर्तन । प्रस्ताविक वैराग्य ॥२०॥
जिथे मूर्तीही नाही आणि ज्ञानी संतही नाहीत, फक्त साधे भाविक लोक जमले आहेत, तिथे वैराग्य आणि नीतीची कीर्तने करावीत.
श्रुंघारिक नवरसिक । यामधें सांडावें येक ।
स्त्रियादिकांचें कौतुक । वर्णुं नये कीं ॥२१॥
नवरसांपैकी शृंगाररसाचा हरिकथेत पूर्ण त्याग करावा; कीर्तनात स्त्रियांच्या रूपाचे वर्णन कधीही करू नये.
लावण्य स्त्रियांचें वर्णितां । विकार बाधिजे तत्वता ।
धारिष्टापासून श्रोता । चळे तत्काळ ॥२२॥
स्त्रियांचे सौंदर्य वर्णिले असता मनात कामविकार निर्माण होतो; आणि ऐकणाऱ्या श्रोत्यांचे धैर्य तात्काळ ढळते.
म्हणऊन तें तजावें । जें बाधक साधकां स्वभावें ।
घेतां अंतरीं ठसावें । ध्यान स्त्रियांचें ॥२३॥
म्हणून जे साधकांसाठी घातक आहे ते वर्णन सोडून द्यावे; कारण तसे ऐकल्याने अंतःकरणात ईश्वराऐवजी कामविकारच ठसतो.
लावण्य स्त्रियांचें ध्यान । कामाकार जालें मन ।
कैचें आठवेल ध्यान । ईश्वराचें ॥२४॥
स्त्रीच्या रूपाचे ध्यान मनात आल्यावर मन कामातुर होते; मग अशा अवस्थेत ईश्वराचे स्मरण कसे होणार?
स्त्री वर्णितां सुखावला । लावण्याचे भरीं भरला ।
तो स्वयें जाणावा चेवला । ईश्वरापासुनी ॥२५॥
स्त्रीचे वर्णन ऐकून जो सुखावला आणि सौंदर्याच्या मोहात पडला, तो स्वतःच ईश्वरापासून दूर भरकटला असे समजावे.
हरिकथेसी भावबळें । गेला रंग तो तुंबळे ।
निमिष्य येक जरी आकळे । ध्यानीं परमात्मा ॥२६॥
हरिकथेत जर एक क्षणभर जरी परमात्म्याचे खरे ध्यान लागले, तर त्या भक्तीच्या बळाने संपूर्ण सभेत प्रेमाचा रंग भरून येतो.
ध्यानीं गुंतलें मन । कैचें आठवेल जन ।
निशंक निर्ल्लज कीर्तन । करितां रंग माजे ॥२७॥
मन एकदा ईश्वराच्या ध्यानात मग्न झाले की त्याला जगाची पर्वा राहत नाही; आणि निर्भयपणे कीर्तन करताना खरा रंग भरतो.
रागज्ञान ताळज्ञान । स्वरज्ञानेंसीं वित्पन्न ।
अर्थान्वयाचें कीर्तन । करूं जाणे ॥२८॥
कीर्तनकाराला राग, ताल आणि स्वरांचे ज्ञान असावे, तो पंडित असावा; आणि पदांचा योग्य अन्वय लावून त्याला कीर्तन करता यावे.
छपन्न भाषा नाना कळा । कंठमाधुर्य कोकिळा ।
परी तो भक्तिमार्ग वेगळा । भक्त जाणती ॥२९॥
कोकिळेसारखा गोड आवाज आणि अनेक कला अवगत असल्या तरी, खरा भक्तिमार्ग वेगळाच असतो हे केवळ सच्चे भक्तच जाणतात.
भक्तांस देवाचें ध्यान । देवावांचून नेणें अन्न ।
कळावंतांचें जें मन । तें कळाकार जालें ॥३०॥
खऱ्या भक्तांचे लक्ष केवळ देवाकडे असते, देहाच्या भुकेचीही त्यांना शुद्ध नसते; पण केवळ कलाकारांचे मन मात्र कलेच्या कौशल्यातच अडकून पडते.
श्रीहरिवीण जे कळा । तेचि जाणावी अवकळा ।
देवास सांडून वेगळा । प्रत्यक्ष पडिला ॥३१॥
भगवंताच्या भक्तीशिवाय असलेली कला ही केवळ अवकळा (विनाश) समजावी; कारण त्यामुळे माणूस देवाला सोडून कलेच्या अहंकारात अडकतो.
सर्पीं वेढिलें चंदनासी । निधानाआड विवसी ।
नाना कळा देवासी । आड तैस्या ॥३२॥
चंदनाला जसा सापांचा वेढा असतो, किंवा खजिन्यापुढे जशी भुताची भीती असते; तशाच या विविध कला ईश्वराच्या आड येणाऱ्या ठरतात.
सांडून देव सर्वज्ञ । नादामध्यें व्हावें मग्न ।
तें प्रत्यक्ष विघ्न । आडवें आलें ॥३३॥
सर्वज्ञ देवाला विसरून केवळ नाद आणि संगीतात मग्न होणे, हे भक्तीच्या मार्गात उभे राहिलेले प्रत्यक्ष विघ्नच होय.
येक मन गुंतलें स्वरीं । कोणें चिंतावा श्रीहरी ।
बळेंचि धरुनियां चोरीं । शुश्रृषा घेतली ॥३४॥
मन जर केवळ स्वरांच्या कौशल्यात गुंतले, तर ईश्वराचे चिंतन कोण करणार? ही तर चोराने बळजबरीने सेवा करून घेतल्यासारखी अवस्था झाली.
करितां देवाचें दर्शन । आडवें आलें रागज्ञान ।
तेणें धरुनियां मन । स्वरामागें नेलें ॥३५॥
देवाला भजायला गेले असता आडवे आलेले रागांचे अवडंबर मनाला ओढून केवळ स्वरांच्या मागे पळवते.
भेटों जातां राजद्वारीं । बळेंचि धरिला बेगारी ।
कळावंतां तैसी परी । कळेनें केली ॥३६॥
राजेभेटीसाठी निघालेल्या माणसाला वाटेतच वेठबिगारीला पकडावे, तशी दुर्दशा या केवळ कलावंत असलेल्या लोकांची कलेमुळे होते.
मन ठेऊन ईश्वरीं । जो कोणी हरिकथा करी ।
तोचि ये संसारीं । धन्य जाणा ॥३७॥
ईश्वराच्या चरणी पूर्ण मन अर्पण करून जो हरिकथा करतो, तोच या जगात खऱ्या अर्थाने धन्य होय.
जयास हरिकथेची गोडी । उठे नीच नवी आवडी ।
तयास जोडली जोडी । सर्वोत्तमाची ॥३८॥
ज्याला हरिकथेची खरी गोडी लागते आणि नित्य नवी आवड निर्माण होते, त्याला साक्षात भगवंताची प्राप्ती झाली असे समजावे.
हरिकथा मांडली जेथें । सर्व सांडून धावे तेथें ।
आलस्य निद्रा दवडून स्वार्थें । हरिकथेसि सादर ॥३९॥
जिथे हरिकथा सुरू असेल तिथे सर्व कामे सोडून धाव घ्यावी; आणि आळस व झोप झटकून कथेला उपस्थित राहावे.
हरिभक्तांचिये घरीं । नीच कृत्य अंगिकारी ।
साहेभूत सर्वांपरीं । साक्षपें होये ॥४०॥
हरिभक्तांच्या घरी अगदी साधी सेवा करण्यासही तयार असावे; आणि सर्व प्रकारे प्रयत्नपूर्वक त्यांना सहाय्यक व्हावे.