रूप लावण्य अभ्यासितां न ये । सहजगुणास न चले उपाये ।
कांहीं तरी धरावी सोये । अगांतुक गुणाची ॥१॥
चेहऱ्याचे मूळ रूप आणि लावण्य सरावाने बदलता येत नाही, कारण निसर्गदत्त गुणांवर कोणताही उपाय चालत नाही; म्हणून माणसाने प्रयत्नपूर्वक मिळवता येणाऱ्या सद्गुणांची कास धरावी.
काळें माणुस गोरें होयेना । वनाळास येत्ना चालेना ।
मुक्यास वाचा फुटेना । हा सहजगुण ॥२॥
काळा माणूस उपचाराने गोरा होत नाही, शरीरावरील व्रण प्रयत्नाने मिटत नाही आणि जन्मापासून मुक्या असलेल्याला वाचा फुटत नाही, हा निसर्गाचा नियम आहे.
आंधळें डोळस होयेना । बधिर तें ऐकेना ।
पांगुळ पाये घेइना । हा सहजगुण ॥३॥
जन्मांधाला डोळे येत नाहीत, बहिरा ऐकू शकत नाही आणि पांगळ्याला पाय फुटत नाहीत, हे उपजत गुणधर्म आहेत.
कुरूपतेचीं लक्षणें । किती म्हणोनि सांगणें ।
रूप लावण्य याकारणें । पालटेना ॥४॥
कुरुपतेची लक्षणे किती म्हणून सांगावीत? शरीराचे मूळ बाह्य रूप कधीही पालटत नाही.
अवगुण सोडितां जाती । उत्तम गुण अभासितां येती ।
कुविद्या सांडून सिकती । शाहाणे विद्या ॥५॥
पण वाईट सवयी सोडल्या तर नक्की जातात आणि उत्तम गुण अभ्यासाने अंगी बाणवता येतात; म्हणून शहाणे लोक मूर्खपणा सोडून उत्तम विद्या शिकतात.
मूर्खपण सांडितां जातें । शाहाणपण सिकतां येतें ।
कारबार करितां उमजतें । सकळ कांहीं ॥६॥
मूर्खपणा सोडला की जातो, शहाणपण शिकले की येते; आणि व्यवहारात प्रत्यक्ष कामे करू लागले की सर्व काही उमजू लागते.
मान्यता आवडे जीवीं । तरी कां उपेक्षा करावी ।
चातुर्येंविण उंच पदवी । कदापी नाहीं ॥७॥
लोकांत मान-प्रतिष्ठा हवी असेल तर कर्तव्याकडे दुर्लक्ष का करावे? कारण चातुर्याशिवाय समाजात मोठे पद कधीही मिळत नाही.
ऐसी प्रचीत येते मना । तरी कां स्वहित कराना ।
सन्मार्गें चालतां जनां । सज्जना माने ॥८॥
मनाला जर हे सत्य पटत असेल, तर स्वतःचे हित का साधू नये? सन्मार्गाने वागणाऱ्या माणसाला सर्व सज्जन मान देतात.
देहे नेटकें श्रुंघारिलें । परी चातुर्येंविण नासलें ।
गुणेंविण साजिरें केलें । बष्कळ जैसें ॥९॥
शरीराला कपड्यांनी छान सजवले पण अंगी अक्कल नसेल तर सगळे व्यर्थ ठरते; गुणांशिवाय केलेले नटणे म्हणजे निरुपयोगी बाष्कळपणा होय.
अंतर्कळा श्रृंघारावी । नानापरी उमजवावी ।
संपदा मेळऊन भोगावी । सावकास ॥१०॥
अंतःकरणातील बुद्धी आणि चातुर्य सजवावे, अनेक गोष्टी समजून घ्याव्यात; आणि स्वतःच्या कष्टाने संपत्ती मिळवून समाधानाने तिचा उपभोग घ्यावा.
प्रेत्न करीना सिकेना । शरीर तेंहि कष्टविना ।
उत्तम गुण घेईना । सदाकोपी ॥११॥
जो स्वतः प्रयत्न करत नाही, शिकत नाही, शरीर कष्टवत नाही आणि चांगले गुण न घेता सतत रागावत बसतो;
आपण दुसयास करावें । तें उसिणें सवेंचि घ्यावें ।
जना कष्टवितां कष्टावें । लागेल बहु ॥१२॥
आपण दुसऱ्याशी जसे वागू तसेच आपल्याला परत मिळते; म्हणून लोकांना त्रास दिला तर स्वतःलाही पुढे खूप कष्ट भोगावे लागतील.
न्यायें वर्तेल तो शहाणा । अन्याइ तो दैन्यवाणा ।
नाना चातुर्याच्या खुणा । चतुर जाणे ॥१३॥
न्यायाने वागणारा शहाणा ठरतो आणि अन्यायाने वागणारा लाचार व दुःखी होतो; शहाणपणाच्या अशा अनेक खुणा चतुर मनुष्य ओळखतो.
जें बहुतांस मानलें । तें बहुतीं मान्य केलें ।
येर तें वेर्थचि गेलें । जगनिंद्य ॥१४॥
जे बहुसंख्य लोकांना पटते तेच समाज मान्य करतो; उरलेले हेकेखोर वर्तन व्यर्थ ठरून जगन्मान्य होत नाही.
लोक आपणासि वोळावे । किंवा आवघेच कोंसळावे ।
आपणास समाधान फावे । ऐसें करावें ॥१५॥
लोक आपल्यावर प्रेम करतील किंवा आपल्यावर उलटून पडतील? म्हणून आपले समाधान टिकेल आणि लोकांनाही आनंद होईल असेच वागावे.
समाधानें समाधान वाढे । मित्रिनें मित्रि जोडे ।
मोडितां क्षणमात्रें मोडे । बरेपण ॥१६॥
समाधानाने समाधान वाढते आणि मैत्रीने नवीन मित्र जोडले जातात; पण अहंकारामुळे एका क्षणात जुने चांगले संबंध तुटून जातात.
अहो कांहो अरे काअंरे । जनीं ऐकिजेतें किं ते ।
कळत असतांच कां रे । निकामीपन ॥१७॥
'अहो-काहो' आणि 'अरे-तुरे' हे आपण जसे बोलू तसेच समाजात ऐकायला मिळते; हे ठाऊक असूनही माणसाने वाया का जावे?
चातुर्यें श्रुंघारे अंतर । वस्त्रें श्रुंघारे शरीर ।
दोहिमधें कोण थोर । बरें पाहा ॥१८॥
चातुर्याने माणसाचे अंतरंग सजते आणि वस्त्रांनी केवळ बाह्य शरीर सजते; या दोन्हींमध्ये श्रेष्ठ काय आहे हे स्वतःच पाहावे.
बाह्याकार श्रुंगारिलें । तेणें लोकांच्या हातासि काये आलें ।
चातुर्यें बहुतांसी रक्षिलें । नाना प्रकारें ॥१९॥
केवळ बाहेरून नटल्याने लोकांच्या हाती काय पडणार? पण चातुर्याने माणसाला अनेक संकटांतून लोकांचे रक्षण करता येते.
बरें खावें बरें जेवावें । बरें ल्यावें बरें नेसावें ।
समस्तीं बरें म्हणावें । ऐसी वासना ॥२०॥
चांगले अन्न खावे, उत्तम वस्त्रे परिधान करावीत आणि सर्वांनी आपल्याला चांगले म्हणावे, अशी प्रत्येकाची स्वाभाविक इच्छा असते.
तनें मनें झिजावें । तेणें भले म्हणोन घ्यावें ।
उगें चि कल्पितां सिणावें । लागेल पुढें ॥२१॥
पण त्यासाठी तन-मनाने कष्ट करावे लागतात, तेव्हाच लोक चांगले म्हणतात; केवळ घरात बसून सुख कल्पित बसल्यास पुढे हालच होतात.
लोकीं कार्यभाग आडे । तो कार्यभाग जेथें घडे ।
लोक सहजचि वोढे । कामासाठीं ॥२२॥
समाजात जिथे लोकांचे अडलेले काम मार्गी लागते, तिथे सर्वजण स्वतःच्या गरजेपोटी सहजच ओढले जातात.
म्हणोन दुरयास सुखी करावें । तेणें आपण सुखी व्हावें ।
दुसयास कष्टवितां कष्टावें । लागेल स्वयें ॥२३॥
म्हणून दुसऱ्याला सुखी करावे, ज्यामुळे आपणही सुखी होऊ; दुसऱ्याला दुःख दिले तर स्वतःलाही दुःखाचे भोग भोगावे लागतील.
हें तों प्रगटचि आहे । पाहिल्याविण कामा नये ।
समजणें हा उपाये । प्राणीमात्रासी ॥२४॥
हा उघड व्यावहारिक अनुभव आहे, याकडे दुर्लक्ष करून चालत नाही; म्हणून परिस्थिती समजून घेणे हाच सर्व माणसांसाठी खरा उपाय आहे.
समजले आणि वर्तले । तेचि भाग्यपुरुष जाले ।
यावेगळे उरले । तें करंटे पुरुष ॥२५॥
जे परिस्थिती समजून घेऊन त्यानुसार वागले तेच भाग्यवान ठरले; आणि याउलट वागणारे सर्व अभागी व कष्टी झाले.
जितुका व्याप तितुकें वैभव । वैभवासारिखा हावभाव ।
समजले पाहिजे उपाव । प्रगटचि आहे ॥२६॥
जितका मोठा व्याप तितके मोठे वैभव मिळते आणि वैभवाप्रमाणे माणसाचा प्रभाव वाढतो; हा उघड नियम समजून घेतला पाहिजे.
आळसें कार्येभाग नासतो । साक्षेप होत होत होतो ।
दिसते गोष्टी कळेना तो । शाहाणा कैसा ॥२७॥
आळसाने सर्व कामे बिघडतात आणि चिकाटीने हळूहळू कामे तडीस जातात; डोळ्यांना दिसणारे हे सत्य ज्याला कळत नाही तो शहाणा कसा?
मित्रि करितां होतें कृत्य । वैर करितां होतो मृत्यु ।
बोलिलें हें सत्य किं असत्य । वोळखावें ॥२८॥
मैत्री केल्याने मोठी कामे साधतात आणि वैर केल्याने सर्वनाश होतो; हे बोलणे खरे की खोटे हे प्रत्येकाने तपासून पाहावे.
आपणास शाहाणें करूं नेणें । आपलें हित आपण नेणें ।
जनीं मैत्रि राखों नेणे । वैर करी ॥२९॥
जो स्वतःला सुधारू शकत नाही, स्वतःचे भले कशात आहे हे जाणत नाही आणि लोकांशी मैत्री न ठेवता वैर ओढवून घेतो;
ऐसे प्रकारीचे जन । त्यास म्हणावें अज्ञान ।
तयापासीं समाधान । कोण पावे ॥३०॥
अशा लोकांना अज्ञानी मूर्ख म्हणावे; त्यांच्या सहवासात कोणाला कधी समाधान लाभू शकेल का?
आपण येकायेकी येकला । सृष्टींत भांडत चालिला ।
बहुतांमध्यें येकल्याला । येश कैचें ॥३१॥
एकटाच माणूस जर समाजातील सर्वांशी भांडत सुटला, तर सैन्याशिवाय एकट्याला यश कसे मिळणार?
बहुतांचे मुखी उरावें । बहुतांचे अंतरीं भरावें ।
उत्तम गुणीं विवरावें । प्राणीमात्रासी ॥३२॥
लोकांच्या मुखात आपली चांगली कीर्ती राहावी आणि सर्वांच्या हृदयात स्थान मिळावे; यासाठी प्रत्येकाशी उत्तम गुणांनीच वागावे.
शाहाणे करावे जन । पतित करावे पावन ।
सृष्टिमधें भगवद्भकजन । वाढवावें ॥३३॥
अज्ञानी लोकांना शहाणे करावे, पतित झालेल्यांना सन्मार्गाला लावून पावन करावे; आणि या जगात ईश्वराचे भजन वाढवावे.