नाना वेश नाना आश्रम । सर्वांचें मूळ गृहस्थाश्रम ।
जेथें पावती विश्राम । त्रैलोक्यवासी ॥१॥
नाना प्रकारची वेषांतरे आणि आश्रम असले तरी त्या सर्वांचे मूळ गृहस्थाश्रमच आहे; जिथे तिन्ही लोकांचे लोक विश्रांती घेतात.
देव ऋषी मुनी योगी । नाना तापसी वीतरागी ।
पितृआदिकरून विभागी । अतीत अभ्यागत ॥२॥
देव, ऋषी, मुनी, योगी, संन्यासी, तपस्वी, पितर, अतिथी आणि अभ्यागत या सर्वांचे पालनपोषण गृहस्थच करतो.
गृहस्थाश्रमीं निर्माण जाले । आपला आश्रम टाकून गेले ।
परंतु गृहस्थागृहीं हिंडों लागले । कीर्तिरूपें ॥३॥
हे सर्व जण मूळ गृहस्थाश्रमातच जन्माला आले, पुढे त्यांनी आश्रम सोडला तरी भिक्षेसाठी गृहस्थाच्याच दारात उभे राहावे लागले.
याकारणें गृहस्थाश्रम । सकळामधें उत्तमोत्तम ।
परंतु पाहिजे स्वधर्म । आणी भूतदया ॥४॥
म्हणून सर्व आश्रमांमध्ये गृहस्थाश्रम हा सर्वात श्रेष्ठ आहे; पण त्यासाठी स्वधर्माचे पालन आणि भूतदया अंगी असणे गरजेचे आहे.
जेथें शडकर्में चालती । विध्योक्त क्रिया आचरती ।
वाग्माधुर्यें बोलती । प्राणीमात्रासी ॥५॥
जिथे षट्कर्मे (अध्ययन, अध्यापन, यजन, याजन, दान, प्रतिग्रह) चालतात, शास्त्रोक्त आचरण केले जाते आणि सर्वांशी गोड बोलले जाते;
सर्वप्रकारें नेमक । शास्त्रोक्त करणें कांहींयेक ।
त्याहिमध्यें अलोलिक । तो हा भक्तिमार्ग ॥६॥
सर्व बाबतीत शास्त्रशुद्ध वर्तन असावे; आणि या सर्वांमध्ये जो सर्वात अलौकिक आहे, तो हा ईश्वरभक्तीचा मार्ग होय.
पुरश्चरणी कायाक्लेसी । दृढव्रती परम सायासी ।
जगदीशावेगळें जयासी । थोर नाहीं ॥७॥
अनुष्ठाने करून देहाला कष्ट देणारे, कडक व्रते पाळणारे आणि जगदीश्वराव्यतिरिक्त कोणालाही श्रेष्ठ न मानणारे भक्त धन्य होत.
काया वाचा जीवें प्राणें । कष्टे भगवंताकारणें ।
मनें घेतलें धरणें । भजनमार्गीं ॥८॥
काया, वाचा आणि प्राणाने जे केवळ भगवंतासाठी झिजतात; आणि ज्यांच्या मनाने भजनमार्गाची अखंड कास धरली आहे;
ऐसा भगवंताचा भक्त । विशेष अंतरीं विरक्त ।
संसार सांडून झाला मुक्त । देवाकारणें ॥९॥
असा जो भगवंताचा निष्काम भक्त अंतरातून पूर्ण विरक्त होतो, तो देवासाठी संसाराच्या मोहातून मुक्त होतो.
अंतरापासून वैराग्य । तेंचि जाणावें महद्भा्ग्य ।
लोलंगतेयेवढें अभाग्य । आणीक नाहीं ॥१०॥
अंतःकरणापासून आलेले वैराग्य हेच जीवनातील परम भाग्य आहे; आणि भोगांची लाचारी यासारखे दुसरे कोणतेही दुर्दैव नाही.
राजे राज्य सांडून गेले । भगवंताकारणें हिंडलें ।
कीर्तिरूपें पावन जाले । भूमंडळीं ॥११॥
मोठे राजे आपले राज्य सोडून भगवंताच्या शोधात फिरले; आणि आपल्या पवित्र कीर्तीने ते या पृथ्वीवर अमर झाले.
ऐसा जो कां योगेश्वर । अंतरीं प्रत्ययाचा विचार ।
उकलूं जाणे अंतर । प्राणीमात्रांचें ॥१२॥
असा जो श्रेष्ठ योगी असतो ज्याच्या अंतरात अनुभवाचे ज्ञान असते, तो प्राणिमात्रांच्या मनातील भाव सहज ओळखू शकतो.
ऐसी वृत्ति उदासीन । त्याहिवरी विशेष आत्मज्ञान ।
दर्शनमात्रें समाधान । पावती लोक ॥१३॥
अशी उदासीन विरक्त वृत्ती आणि त्यात आत्मज्ञान असेल, तर अशा सत्पुरुषाच्या केवळ दर्शनानेच लोकांचे समाधान होते.
बहुतांसी करी उपाये । तो जनाच्या वाट्या न ये ।
अखंड जयाचे हृदये । भगवद्रूसप ॥१४॥
तो अनेकांचे कल्याण करतो पण स्वतः कोणावर भार बनत नाही; आणि ज्याचे अंतःकरण अखंड भगवंताच्या रूपात लीन असते;
जनास दिसे हा दुश्चित । परी तो आहे सावचित ।
अखंड जयाचें चित्त । परमेश्वरीं ॥१५॥
लोकांना तो बाहेरून शांत किंवा विमनस्क वाटला तरी तो अंतरातून पूर्ण सावध असतो; कारण त्याचे चित्त सदैव ईश्वरात जोडलेले असते.
उपासनामूर्तिध्यानीं । अथवा आत्मानुसंधानीं ।
नाहिं तरी श्रवणमननीं । निरंतर ॥१६॥
उपास्य दैवताच्या ध्यानात, किंवा आत्मस्वरूपाच्या अनुसंधानात, अथवा अखंड श्रवण-मननात त्याचा काळ जातो.
पूर्वजांच्या पुण्यकोटी । संग्रह असिल्या गांठीं ।
तरीच ऐसीयाची भेटी । होये जनासी ॥१७॥
पूर्वजांच्या पुण्याईचा मोठा संचय गाठीशी असेल, तरच अशा थोर पुरुषाची भेट सर्वसामान्यांना घडू शकते.
प्रचीतिविण जें ज्ञान । तो आवघाचि अनुमान ।
तेथें कैंचें परत्रसाधन । प्राणीयासी ॥१८॥
अनुभवाशिवाय असलेले ज्ञान हा केवळ पोकळ अंदाज असतो; त्यामुळे जिवाला परलोकाचे खरे साधन कधीही साध्य होत नाही.
याकारणें मुख्य प्रत्यये । प्रचीतिविण काम नये ।
उपायासारिखा अपाये । शाहाणे जाणती ॥१९॥
म्हणून मुख्य म्हणजे स्वतःची प्रचिती हवी, प्रचितीशिवाय काही चालत नाही; अविचाराने केलेले उपाय हे अपायासारखेच उलटतात हे शहाणे जाणतात.
वेडें संसार सांडून गेलें । तरी तें कष्टकष्टोंचि मेलें ।
दोहिकडे अंतरलें । इहलोक परत्र ॥२०॥
केवळ वेडेपणाने जो संसार सोडून पळून गेला, तो पुढे उपाशी हाल सोसून मेला; आणि इहलोक व परलोक या दोन्हीला मुकला.
रागें रागें निघोन गेला । तरी तो भांडभांडोंचि मेला ।
बहुत लोक कष्टी केला । आपणहि कष्टी ॥२१॥
जो रागाच्या भरात घर सोडून गेला, तो आयुष्यभर भांडतच राहिला; त्याने लोकांनाही दुःखी केले आणि स्वतःही कष्टी झाला.
निघोन गेला परी अज्ञान । त्याचे संगती लागले जन ।
गुरु शिष्य दोघे समान । अज्ञानरूपें ॥२२॥
स्वतः अज्ञानी असून बाहेर पडला आणि लोक त्याच्या नादी लागले, तर गुरु आणि शिष्य दोघेही अज्ञानातच बुडाले.
आशावादी अनाचारी । निघोनि गेला देशांतरीं ।
तरी तो अनाचारचि करी । जनामध्यें ॥२३॥
लोभी आणि दुराचारी माणूस परदेशात निघून गेला, तरी तिथेही तो लोकांमध्ये अनाचारच करत राहतो.
गृहीं पोटेविण कष्टती । कष्टी होऊन निघोन जाती ।
त्यास ठाईं ठाईं मारिती । चोरी भरतां ॥२४॥
घरात अन्नाची भ्रांत असल्याने जे कष्टी होऊन बाहेर पडतात, ते चोरी करताना सापडून ठिकठिकाणी मार खातात.
संसार मिथ्या ऐसा कळला । ज्ञान समजोन निघोन गेला ।
तेणें जन पावन केला । आपणाऐसा ॥२५॥
पण ज्याला संसाराचे मिथ्यात्व समजले आणि जो आत्मज्ञान समजून विरक्त झाला, तो स्वतःसारखेच जगालाही पावन करतो.
येके संगतीनें तरती । येके संगतीनें बुडती ।
याकारणें सत्संगती । बरी पाहावी ॥२६॥
एका संगतीने माणूस तरतो, तर दुसऱ्या संगतीने बुडतो; म्हणूनच माणसाने नेहमी उत्तम सत्संगतीचीच निवड करावी.
जेथें नाहीं विवेकपरीक्षा । तेथें कैंची असेल दीक्षा ।
घरोघरीं मागतां भिक्षा । कोठेंहि मिळेना ॥२७॥
जिथे विवेकाची पारख नाही तिथे कसली साधना होणार? अशा अयोग्य व्यक्तीला दारोदार भिक्षा मागितली तरी कोणी घालत नाही.
जो दुसयाचें अंतर जाणे । देश काळ प्रसंग जाणे ।
तया पुरुषा काय उणें । भूमंडळीं ॥२८॥
जो दुसऱ्याच्या मनातील भाव जाणतो, देश, काळ आणि प्रसंग ओळखतो; अशा पुरुषाला या जगात कशाचीही कमतरता पडत नाही.
नीच प्राणी गुरुत्व पावला । तेथें आचारचि बुडाला ।
वेदशास्त्रब्राह्मणाला । कोण पुसे ॥२९॥
अपात्र व हीन वृत्तीचा माणूस गुरुस्थानी बसला की आचार पार बुडतो; आणि वेद, शास्त्रे व विद्वानांना कोणी विचारीनासे होते.
ब्रह्मज्ञानाचा विचारू । त्याचा ब्राह्मणासीच अधिकारू ।
वर्णानां ब्रह्मणो गुरुः । ऐसें वचन ॥३०॥
ब्रह्मज्ञानाचा खरा अधिकार विचारवंतांना आहे; कारण 'सर्व वर्णांचा गुरु ज्ञानी ब्राह्मण आहे' असे शास्त्राचे वचन आहे.
ब्राह्मण बुद्धिपासून चेवले । आचारापासून भ्रष्टले ।
गुरुत्व सांडून जाले । शिष्य शिष्यांचे ॥३१॥
पण जेव्हा बुद्धिमान लोक स्वतःची बुद्धी गमावून बसतात, आचारभ्रष्ट होतात; तेव्हा ते आपले मोठेपण सोडून इतरांचे शिष्य बनतात.
कित्येक दावलमलकास जाती। कित्येक पीरास भजती ।
कित्येक तुरुक होती । आपले इछेनें ॥३२॥
कित्येक जण दावलमलकाकडे जातात, कित्येक पीराला भजतात; आणि कित्येक स्वतःच्या स्वार्थासाठी धर्म सोडून इतरत्र जातात.
ऐसा कलयुगींचा आचार । कोठें राहिला विचार ।
पुढें पुढें वर्णसंकर । होणार आहे ॥३३॥
कलियुगातील आचार इतका बिघडला आहे की विवेकाला जागाच उरली नाही; आणि दिवसेंदिवस सर्व व्यवस्था विस्कळीत होत चालली आहे.
गुरुत्व आले नीचयाती । कांहींयेक वाढली महंती ।
शुद्र आचार बुडविती । ब्रह्मणाचा ॥३४॥
अयोग्य लोकांकडे पुढारपण आले आणि खोट्या ढोंगाचे प्रस्थ वाढले; त्यामुळे मूळ शुद्ध आचार पार बुडाला.
हें ब्रह्मणास कळेना । त्याची वृत्तिच वळेना ।
मिथ्या अभिमान गळेना । मूर्खपणाचा ॥३५॥
हे अजूनही अज्ञानी लोकांना समजत नाही, त्यांचे मन वळत नाही; आणि स्वतःच्या मूर्खपणाचा खोटा अहंकार काही केल्या गळत नाही.
राज्य नेलें म्लेंचिं क्षेत्रीं । गुरुत्व नेलें कुपात्रीं ।
आपण अरत्रीं ना परत्रीं । कांहींच नाहीं ॥३६॥
राजसत्ता परकीय आक्रमकांनी हिरावून घेतली, धार्मिक नेतृत्व अपात्रांच्या हाती गेले; आणि आपण इहलोकात वा परलोकात कुठेच उरलो नाही.
ब्रह्मणास ग्रामणीनें बुडविलें। विष्णूनें श्रीवत्स मिरविलें ।
त्याच विष्णूनें श्रापिलें । फरशरामें ॥३७॥
अंतर्गत हेवेदावे आणि फुटीरतेने सर्वांचा घात केला; साक्षात विष्णूच्या वक्षावर भृगुलता मिरवली, तरी त्याच विष्णूने परशुराम अवतारात क्षात्रतेज दाखवले.
आम्हीहि तेचि ब्रह्मण । दुःखें बोलिलें हें वचन ।
वडिल गेले ग्रामणी करून । आम्हां भोवतें ॥३८॥
आम्हीही या समाजाचेच एक अंग आहोत, म्हणून अत्यंत दुःखाने हे सत्य बोलत आहोत; जुन्या लोकांच्या चुकीच्या वागण्याचे भोग आज आपल्याला भोगावे लागत आहेत.
अतांचे ब्रह्मणीं काये केलें । अन्न मिळेना ऐसें जालें ।
तुम्हा बहुतांचे प्रचितीस आलें । किंवा नाहीं ॥३९॥
आताच्या लोकांनी कर्तृत्व सोडल्याने अन्नाचीही भ्रांत पडली आहे; हा कटू अनुभव तुम्हा सर्वांना आला आहे की नाही?
बरें वडिलांस काये म्हणावें । ब्रह्मणाचें अदृष्ट जाणावें ।
प्रसंगें बोलिलें स्वभावें । क्ष्मा केलें पाहिजे ॥४०॥
असो, पूर्वजांना दोष देण्यात काय अर्थ? हा आपल्या नशिबाचाच भाग समजावा; प्रसंगाला धरून हे सहज बोलून गेलो, त्याबद्दल क्षमा करावी.