कलयुगीं कीर्तन करावें । केवळ कोमळ कुशळ गावें ।
कठीण कर्कश कुर्टें सांडावें । येकीकडे ॥१॥
कलियुगात ईश्वराचे कीर्तन करावे, ते अतिशय मधुर, कोमल व कौशल्याने गावे; आणि कठोर, कर्कश व अयोग्य पद्धती बाजूला ठेवाव्यात.
खटखट खुंटून टाकावी । खळखळ खळांसीं न करावी ।
खरें खोटें खवळों नेदावी । वृत्ति आपुली ॥२॥
मनातील सर्व खटपट मिटवून टाकावी, दुष्टांशी व्यर्थ वाद घालू नये; आणि सत्य-असत्यावरून आपली चित्तवृत्ती कधीही खवळू देऊ नये.
गर्वगाणें गाऊं नये । गातां गातां गळों नये ।
गोप्य गुज गर्जों नये । गुण गावे ॥३॥
गर्वाने किंवा अहंकाराने गाऊ नये, गाताना मध्येच आवाज सोडू नये; आणि गुप्त गुपिते चव्हाट्यावर न आणता केवळ ईश्वराचे गुणगान करावे.
घष्टणी घिसणी घस्मरपणें । घसर घसरूं घसा खाणें ।
घुमघुमों चि घुमणें । योग्य नव्हे ॥४॥
गाण्यात घिसाडघाई, अंगावर धावून जाणे, गळा फाडणे आणि केवळ धुमश्चक्री माजवणे योग्य नव्हे.
नाना नामे भगवंताचीं । नाना ध्यानें सगुणाचीं ।
नाना कीर्तनें कीर्तीचीं । अद्भुसत करावीं ॥५॥
भगवंताची विविध नावे, सगुण रूपांची ध्यान आणि ईश्वराच्या पराक्रमाची कीर्तने अत्यंत भव्य रीतीने करावीत.
चकचक चुकावेना । चाट चावट चळावेना ।
चरचर चुरचुर लागेना । ऐसें करावें ॥६॥
कीर्तनाची मूळ शिस्त चुकू देऊ नये, चावटपणाने वाहवत जाऊ नये; आणि कोणाच्याही मनाला टोचणार नाही असे वर्तन ठेवावे.
छळछळ छळणा करूं नये । छळितां छळितां छळों नयें ।
छळणें छळणा करूं नये । कोणीयेकाची ॥७॥
कोणाचाही छळ करू नये, लोकांच्या टीकेने स्वतः विचलित होऊ नये; आणि स्वतःच्या कीर्तनातून कोणालाही दुखावू नये.
जि जि जि जि म्हणावेना । जो जो जागे तो तो पावना ।
जपजपों जनींजनार्दना । संतुष्ट करावें ॥८॥
केवळ लाचारीने कोणाला जी-जी करत बसू नये; जो स्वतः जागृत होतो तोच पावन होतो, म्हणून नामजपाने जनार्दनाला संतुष्ट करावे.
झिरपे झरे पझरे जळ । झळके दुरुनी झळाळ ।
झडझडां झळकती सकळ । प्राणी तेथें ॥९॥
झऱ्याचे पाणी जसे मंद पाझरते आणि लांबून चमकते, तसा कीर्तनाचा प्रभाव हळूहळू सर्व श्रोत्यांच्या अंतःकरणावर पडावा.
या या या या म्हणावें नलगे । या या या या उपाव नलगे ।
या या या या कांहीं च नलगे । सुबुद्धासी ॥१०॥
सुजाण माणसाला सतत 'या या' म्हणून बोलवावे लागत नाही; किंवा त्याला खुश करण्यासाठी वेगळे उपाय करावे लागत नाहीत.
टक टक टक टक करूं नये । टाळाटाळी टिकों नये ।
टम टम टम टम लाऊं नये । कंटाळवाणी ॥११॥
डोळे वटारून टक लावून पाहू नये, टाळाटाळ करू नये; आणि कंटाळवाणी निरर्थक चर्चा वाढवू नये.
ठस ठोंबस ठाकावेना । ठक ठक ठक करावेना ।
ठाकें ठमकें ठसावेना । मूर्तिध्यान ॥१२॥
कीर्तनात ठोकळेबाजपणा किंवा फसवे प्रकार नसावेत; तर देवाच्या मूर्तीचे ध्यान अंतःकरणात ठसावे असे कीर्तन असावे.
डळमळ डळमळ डकों नये । डगमग डगमग कामा नये ।
डंडळ डंडळ चुकों नये । हेंकाडपणें ॥१३॥
मनाने डळमळीत होऊ नये, संकोच करू नये; आणि हट्टीपणाने स्वतःचे नियंत्रण गमावून चुकू नये.
ढिसाळ ढाला ढळती कुंचे । ढोबळा ढसकण डुले नाचे ।
ढळेचिना ढिगढिगांचे । कंटाळवाणे ॥१४॥
अस्ताव्यस्त नाचणे, ढिसाळपणे हातवारे करणे आणि कंटाळवाणा गोंधळ घालणे टाळावे.
नाना नेटक नागर । नाना नम्र गुणागर ।
नाना नेमक मधुर । नेमस्त गाणें ॥१५॥
गायन अत्यंत सुबक, नम्र, गुणी, नेमके आणि मधुर असावे.
ताळ तुंबरे तानमानें । ताळबद्ध तंतगाणें ।
तूर्त तार्किक तनें मनें । तल्लिन होती ॥१६॥
योग्य ताल, तान आणि लयीत तंतुवाद्याच्या साथीने गावे; ज्यामुळे विचारवंत आणि तार्किक लोकही मनापासून तल्लीन होतील.
थर्थरां थरकती रोमांच । थै थै थै स्वरें उंच।
थिरथिर थिरावे नाच । प्रेमळ भक्तांचा ॥१७॥
अंगावर रोमांच उभे राहावेत, उच्च स्वरात ईश्वराचा जयघोष व्हावा; आणि प्रेमळ भक्तांचा नाच अंतःकरणाच्या शांतीत विरघळून जावा.
दक्षदाक्षण्य दाटलें । बंदें प्रबंदें कोंदाटलें ।
दमदम दुमदुमों लागलें । जगदंतर ॥१८॥
चातुर्य, दक्षता आणि काव्याच्या उत्तम रचनेने संपूर्ण वातावरण भारून जावे आणि ईश्वरी नादाने सारे जग दुमदुमून उठावे.
धूर्त तूर्त धावोन आला । धिंगबुद्धीनें धिंग जाला ।
धाकें धाकें धोकला । रंग अवघा ॥१९॥
एखादा धूर्त माणूस कीर्तनात गोंधळ घालायला आला तरी, कीर्तनाच्या प्रभावाने व धाकाने त्याचा आगाऊपणा शांत व्हावा.
नाना नाटक नेटकें । नाना मानें तुकें कौतुकें ।
नाना नेमक अनेकें । विद्यापात्रें ॥२०॥
अनेक उत्तम नाटके, अचूक ताल आणि विविध विद्यांचे सौंदर्य कीर्तनात कौशल्याने प्रकट व्हावे.
पाप पळोन गेलें दुरी । पुण्य पुष्कळ प्रगटे वरी ।
परतरतो परे अंतरीं । चटक लागे ॥२१॥
पापांचा नाश होऊन अंतरात विपुल पुण्याचा उदय व्हावा; आणि श्रोत्यांच्या अंतःकरणाला त्या परमतत्त्वाची गोडी लागावी.
फुकट फाकट फटवणें नाहीं । फटकळ फुगडी पिंगा नाहीं ।
फिकें फसकट फोल नाहीं । भकाध्या निंदा ॥२२॥
कीर्तनात फुकटचा बडेजाव, उथळपणा किंवा थिल्लर नाच नसावा; आणि कोणाचीही खोटी निंदानालस्ती नसावी.
बरें बरें बरें म्हणती । बाबा बाबा उदंड करिती ।
बळें बळेंचि बळाविती । कथेलागीं ॥२३॥
श्रोत्यांनी आनंदाने दाद द्यावी, आदराने माना डोलावाव्यात; आणि प्रेमाच्या बळानेच कथेचा रंग उत्तरोत्तर वाढावा.
भला भला भला लोकीं । भक्तिभावें भव्य अनेकीं ।
भूषण भाविक लोकीं । परोपकारें ॥२४॥
समाजात भल्या माणसांची भक्ती वाढावी, भाविक लोकांमध्ये परोपकाराची भावना निर्माण व्हावी आणि हाच कीर्तनाचा खरा अलंकार ठरावा.
मानेल तरी मानावें मनें । मत्त न व्हावें ममतेनें ।
मी मी मी मी बहुत जनें । म्हणिजेत आहे ॥२५॥
मनाला पटेल तेच योग्य रीतीने स्वीकारावे, संसाराच्या मोहाने उन्मत्त होऊ नये; कारण जगात बहुतांश लोक केवळ 'मी-मी' असा अहंकारच करत असतात.
येकें टोकत येकांपासीं । येऊं येऊं येती झडेसीं ।
या या या या असे तयासी । म्हणावें नलगे ॥२६॥
एकाने दुसऱ्याला सांगावे आणि लोकांनी स्वतःहून कीर्तनाला धावत यावे; त्यांना मुद्दामहून आग्रह करत बसावे लागू नये.
राग रंग रसाळ सुरंगें । अंतर संगित रागें ।
रत्नपरीक्षा रत्नामागें । धांवती लोक ॥२७॥
उत्तम राग, रसाळ रंग आणि सुरांच्या मिलाफाने अंतःकरण रंगावे; रत्नाची पारख असणारे जसे रत्नांकडे धावतात, तसे लोक कीर्तनाकडे वळावेत.
लवलवां लवती लोचन । लकलकां लकलें मन।
लपलपों लपती जन । आवडीनें ॥२८॥
डोळ्यांतून प्रेमाश्रू वहावेत, मन आनंदाने प्रफुल्लित व्हावे; आणि लोक आवडीने त्या भक्तीच्या रंगात लीन व्हावेत.
वचनें वाउगीं वदेना । वावरेविवरे वसेना ।
वगत्रुत्वें निववी जना । विनित हौनी ॥२९॥
व्यर्थ शब्द बोलू नयेत, भलतीकडे मन भटकू देऊ नये; आणि नम्र होऊन आपल्या वक्तृत्वाने लोकांना शांत करावे.
सारासार समस्तांला । सिकऊं सिकऊं जनाला।
साहित संगित सज्जनाला । बरें वाटे ॥३०॥
लोकांना नित्य आणि अनित्य यातील सारासार विचार शिकवावा; कारण उत्तम संगीतासह केलेले हे निरूपण सज्जनांना फार आवडते.
खरेंखोटें खरें वाटलें । खर्खर खुर्खुर खुंटलें ।
खोटें खोटेपणें गेलें। खोटें म्हणोनियां ॥३१॥
सत्य आणि असत्य यातील भेद स्पष्ट कळावा, मनातील सर्व खटखट मिटावी; आणि खोटे ते खोटे समजून गळून पडावे.
शाहाणे शोधितां शोधेना । शास्त्रार्थ श्रृती बोधेना ।
शुक शारिकाशमेना । शब्द तयाचा ॥३२॥
आत्मज्ञान केवळ बाह्य शोधाने किंवा पोपटपंचीने मिळत नाही; शब्दांचा कोलाहल शांत झाल्यावरच ते अंतरंगात उमगते.
हरुषें हरुषें हासिला । हाहाहोहोनें भुलला ।
हित होईना तयाला । परत्रीचें ॥३३॥
जो केवळ बाह्य हास्यविनोदात आणि थट्टेमध्येच भुलून राहिला, त्याला परमार्थाचे खरे कल्याण कधीही साधता येत नाही.
लक्षावें लक्षितां अलक्षीं । लक्षिलें लोचनातें लक्षी ।
लंगलें लयेतें अलक्षी । विहिंगममार्गें ॥३४॥
लक्ष्य त्या अलक्ष परब्रह्माकडे लावावे, डोळ्यांचे पाहणे अंतर्मुख व्हावे; आणि विहंगम मार्गाने वृत्ती त्या निर्गुणात लीन व्हावी.
क्षेत्र क्षेत्रज्ञ क्षोभतो । क्षमा क्षमून क्ष्मवितो ।
क्ष्मणें क्षोभणें क्षेत्रज्ञ तो । सर्वां ठाईं ॥३५॥
हे शरीर म्हणजे क्षेत्र आणि अंतरात्मा म्हणजे क्षेत्रज्ञ होय; तोच क्षमा करतो, तोच सर्वांमध्ये वास करतो आणि सर्वत्र व्यापून राहतो.