माया दिसे परी नासे । वस्तु न दिसे परी न नासे ।
माया सत्य वाटे परी मिथ्या असे । निरंतर ॥१॥
माया डोळ्यांना दिसते पण शेवटी नष्ट होते, आत्मतत्त्व डोळ्यांना दिसत नाही पण कधीही नष्ट होत नाही; माया खरी वाटते पण ती सतत मिथ्याच असते.
करंटा पडोनि उताणा । करी नानापरी कल्पना ।
परी तें कांहींच घडेना । तैसी माया ॥२॥
एखादा दरिद्री माणूस आळसात उताणा पडून मनात नाना प्रकारच्या मनोरथांचे इमले बांधतो, पण प्रत्यक्षात काहीच घडत नाही; तशीच ही माया आहे.
द्रव्यदारेचें स्वप्नवैभव । नाना विळासें हावभाव ।
क्षणीक वाटे परी भाव । तैसी माया ॥३॥
स्वप्नात भरपूर धन आणि पत्नीचे वैभव मिळावे, नाना विलास अनुभवावेत, ते क्षणभर खरे वाटते पण जागे होताच फोल ठरते; तशीच ही माया आहे.
गगनीं गंधर्वनगरें । दिसताती नाना प्रकारें ।
नाना रूपें नाना विकारें । तैसी माया ॥४॥
आकाशात जशी गंधर्वनगरे (ढगांचे महाल) विविध रूपांनी आणि रंगांनी क्षणभर भासतात; तशीच ही माया आहे.
लक्षुमी रायेविनोदाची । बोलतां वाटे साची ।
मिथ्या प्रचित तेथीची । तैसी माया ॥५॥
राजाच्या दरबारातील सोंग किंवा नाटकातील संपत्ती पाहताना क्षणभर खरी वाटते, पण तिचा अनुभव मात्र पूर्ण खोटा असतो; तशीच ही माया आहे.
दसयाचे सुवर्णाचे लाटे । लोक म्हणती परी ते कांटे ।
परी सर्वत्र राहाटे । तैसी माया ॥६॥
दसरा सणाला आपट्याची पाने वाटताना लोक त्याला 'सोने' म्हणतात, पण प्रत्यक्षात ती केवळ काटेरी झाडाची पाने असतात; तरीही लोकव्यवहार चालतो, तशीच ही माया आहे.
मेल्याचा मोहोछाव करणें । सतीचें वैभव वाढविणें ।
मसणीं जाउनी रुदन करणें । तैसी माया ॥७॥
मृत्यू झालेल्या व्यक्तीचा सती जाताना मोठा उत्सव करणे, तिचे वैभव वाढवणे आणि शेवटी स्मशानात जाऊन रडत बसणे; तशीच ही माया आहे.
राखेसी म्हणती लक्षुमी । दुसरी भरदोरी लक्षुमी ।
तिसरी नाममात्र लक्षुमी । तैसी माया ॥८॥
राखेला 'लक्ष्मी' म्हणणे, कपड्यांच्या नक्षीला 'लक्ष्मी' म्हणणे आणि केवळ नावानेच कोणाला 'लक्ष्मी' म्हणणे; तशीच ही माया आहे.
मुळीं बाळविधवा नारी । तिचें नांव जन्मसावित्री ।
कुबेर हिंडे घरोघरी । तैसी माया ॥९॥
बालपणीच विधवा झालेल्या मुलीचे नाव 'जन्मसावित्री' ठेवणे, किंवा प्रत्यक्ष कुबेर नाव असलेला मनुष्य दारोदार भिकेसाठी हिंडणे; तशीच ही माया आहे.
दशावतारांतील कृष्णा । उपजे जीर्ण वस्त्रांची तृष्णा ।
नदी नामें पीयुष्णा । तैसी माया ॥१०॥
दशावतारातील सोंगात श्रीकृष्ण बनलेल्या भिकाऱ्याला जुन्या फाटक्या कपड्यांची हाव सुटणे, किंवा साध्या ओढ्याला 'अमृतनदी' (पीयूष्णा) म्हणणे; तशीच ही माया आहे.
बहुरूपांतील रामदेवराव । ग्रामस्तांपुढे दाखवी हावभाव ।
कां माहांराज म्हणोनि लाघव । तैसी माया ॥११॥
बहुरूपी स्वतः 'रामदेवराव राजा' बनून गावकऱ्यांपुढे हातवारे करतो आणि स्वतःला महाराज म्हणवून घेतो; तशीच ही माया आहे.
देव्हारां असे अन्नपूर्णा । आणी गृहीं अन्नचि मिळेना ।
नामें सरस्वती सिकेना । शुभावळु ॥१२॥
घरातील देव्हाऱ्यात अन्नपूर्णा देवीची मूर्ती असावी पण घरात खायला अन्नाचा कणही नसावा, किंवा जिचे नाव 'सरस्वती' आहे तिला साधी मुळाक्षरेही लिहिता येऊ नयेत; तशीच ही माया आहे.
सुण्यास व्याघ्र नाम ठेविलें । पुत्रास इंद्रनामें पाचारिलें ।
कुरूप परी आळविलें । सुंदरा ऐसें ॥१३॥
साध्या कुत्र्याचे नाव 'वाघ्या' ठेवणे, स्वतःच्या सामान्य मुलाला 'इंद्र' म्हणून हाक मारणे, किंवा अतिशय कुरूप व्यक्तीला प्रेमाने 'सुंदरा' म्हणणे; तशीच ही माया आहे.
मूर्ख नामें सकळकळा । राशभी नामें कोकिळा ।
नातरी डोळसेचा डोळा । फुटला जैसा ॥१४॥
मूर्ख माणसाचे नाव 'सकळकळा' असणे, गाढविणीचे नाव 'कोकिळा' ठेवणे, किंवा जिचे नाव 'डोळस' आहे तिचे दोन्ही डोळे फुटलेले असणे; तशीच ही माया आहे.
मातांगीचें नाम तुळसी । चर्मिकीचें नाम कासी ।
बोलती अतिशूद्रिणीसी । भागीरथी ऐसें ॥१५॥
मातंग समाजातील स्त्रीचे नाव 'तुळशी', चर्मकार स्त्रीचे नाव 'काशी' आणि अतिशूद्र स्त्रीला 'भागीरथी' असे पवित्र नाव देणे; तशीच ही माया आहे.
साउली आणी अंधकार । येक होतां तेथीचा विचार ।
उगाचि दिसे भासमात्र । तैसी माया ॥१६॥
सावली आणि अंधार एकत्र आल्यावर नक्की काय आहे हे समजत नाही, केवळ एक अंधुक भास होतो; तशीच ही माया आहे.
श्रवण बोटें संधी करतळ । रविरश्में दिसती इंगळ ।
रम्य आरक्तकल्होळ । तैसी माया ॥१७॥
डोळे मिटून बोटांच्या फटीतून सूर्याकडे पाहिले की रक्ताभिसरणामुळे जणू लालभडक निखारे किंवा अग्नीचे लोट दिसतात; तशीच ही माया आहे.
भगवें वस्त्र देखतां मनाला । वाटे अग्नचि लागला ।
विवंचितां प्रत्ये आला । तैसी माया ॥१८॥
लांबून भगवे वस्त्र पाहिले तरी जणू तिथे आग लागली आहे असा मनाला भ्रम होतो, आणि जवळ जाऊन पाहिल्यावर सत्य समजते; तशीच ही माया आहे.
जळीं चरणकरांगुळें । आखुड लांबें जिरकोळें ।
विपरीत काणें दिसती जळें । तैसी माया ॥१९॥
पाण्यात हात आणि पाय घातले की बोटे कधी आखूड, कधी लांब तर कधी वाकडी-तिकडी दिसतात; तशीच ही माया आहे.
भोवंडीनें पृथ्वी कलथली । कामिणीनें पिवळी जाली ।
सन्यपातस्थां अनुभवली । तैसी माया ॥२०॥
चक्कर आल्यावर संपूर्ण पृथ्वी गरगरा फिरल्यासारखी वाटते, काविळ झाली की सर्व जग पिवळे दिसते आणि सन्निपाताच्या तापात भलतेच भास होतात; तशीच ही माया आहे.
कोणीयेक पदार्थविकार । उगाचि दिसे भासमात्र ।
अनन्याचा अन्य प्रकार । तैसी माया ॥२१॥
कोणतीही वस्तू नसताना केवळ भ्रम झाल्यासारखा भास होतो, एकाऐवजी भलतेच काहीतरी दिसते; हीच त्या मायेची खरी विचित्र रीत आहे.