श्री दासबोध – दशक पंधरावा, समास पहिला

हाडा-मांसाच्या शरीरामध्ये जीव आणि ईश्वर वास करतात; आणि विविध विकारांच्या व अनुभवांच्या हिंदोळ्यांवर हा जीव व्यवहारनिपुण बनतो.

माणूस स्वभावाने खंबीर आहे की पोकळ, हे अंतरात्म्याला पूर्णपणे समजते; जीवनात काय करावे आणि काय करू नये, हे प्रत्येकाचा जीव आतून जाणत असतो.

काही लोकांकडून हक्काने मागून घ्यावे लागते, तर काहींना न मागताच भरभरून द्यावे लागते; अनुभवाच्या कसोटीवरच अशी उत्तम लक्षणे ओळखावीत.

आपला जीव दुसऱ्याच्या जीवात मिसळावा आणि स्वतःचा आत्मा इतरांच्या आत्म्याशी एकरूप करावा; आणि अत्यंत शांतपणे लोकांच्या अंतरंगाचा शोध घ्यावा.

जानव्याचा धागा सैल पडला तर त्याला पीळ पडून ते कुरूप दिसते; पण तेच नीट मोजून व्यवस्थित घातले तर डोळ्यांना शोभून दिसते.

तसेच विवेकाच्या साहाय्याने आपले मन दुसऱ्याच्या मनाशी एकरूप व्हावे; संबंधांमध्ये ढिलेपणा किंवा निष्काळजीपणा आला की संशय वाढीस लागतो.

संशयाने केवळ संशयच बळावतो आणि खोट्या संकोचाने (भिडेने) हातचे काम बिघडते; म्हणूनच कोणताही व्यवहार करताना आधी प्रत्यक्ष खात्री करून घ्यावी.

जर दुसऱ्याच्या मनातील हेतू समजला नाही आणि त्याचे अंतरंग ओळखता आले नाही, तर नाना प्रकारच्या लोकांना आपल्या अनुकूल कसे करून घेणार?

बुद्धी आणि विवेक बाजूला ठेवून काही लोक वशीकरणाचे तंत्रमंत्र करतात; पण अशी अपूर्ण माणसे शेवटी ठिकठिकाणी फजीत होतात.

संपूर्ण जगाच्या अंतर्यामी साक्षात परमेश्वर भरलेला आहे, मग कोणावर कसली करणी किंवा चेटूक करायचे? जो विवेकाने आत्मविचार करतो तोच जगात श्रेष्ठ ठरतो.

श्रेष्ठ विचारांचा माणूस महान कार्ये करतो आणि कपटी मनुष्य नीच कारस्थाने करतो; स्वतःच्या कर्मानुसारच माणसे नष्ट होतात किंवा सज्जन म्हणून नावारूपास येतात.

राजे सरळ राजमार्गाने जातात आणि चोर आडमार्गाने जातात; पण मूर्ख माणूस क्षुल्लक स्वार्थासाठी आंधळेपणाने स्वतःला फसवून घेतो.

मूर्खाला वाटते की मीच मोठा शहाणा आहे, पण तो वस्तुतः वेडा व लाचार असतो; चातुर्याच्या सूक्ष्म खुणा केवळ खरा चतुर माणूसच जाणतो.

जो सर्वांच्या अंतरंगाशी समरस झाला तो स्वतः जगद्रूप बनतो; मग अशा पुरुषाला या लोकात किंवा परलोकात कसलीही कमतरता उरत नाही.

बुद्धी ही प्रत्यक्ष भगवंताची देणगी आहे आणि बुद्धीशिवाय माणूस केवळ मातीचे मडके ठरतो; शहाणपणा नसल्यामुळे तो राजासारखे ऐश्वर्य सोडून लाचारपणे भीक मागतो.

ज्याचा जेथे जन्म होतो त्याला तेच वातावरण आवडते; आणि खोटा अहंकार माणसाला त्या त्या ठिकाणी मोहात अडकवून ठेवतो.

या पृथ्वीवर सर्वच जण म्हणतात की आम्ही थोर आहोत, आम्ही अत्यंत सुंदर आहोत आणि आम्हीच महाचतुर आहोत.

असा विचार मनात आणला तर जगात स्वतःला कोणीही लहान मानत नाही; पण जाणते लोक प्रत्येक गोष्टीचा योग्य ताळेबंद मांडून सत्य ओळखतात.

लोक आपापल्या अहंकाराने केवळ अनुमानाच्या मागे भरकटत चालले आहेत; परंतु माणसाने हे सर्व विवेकाच्या प्रकाशात पारखून पाहिले पाहिजे.

असत्याचा खोटा अभिमान बाळगणे आणि शाश्वत सत्याला पूर्णपणे सोडून देणे, हीच मूर्खपणाची खरी लक्षणे आहेत.

सत्याचा जो अभिमान असतो तो वस्तुतः निरहंकारच असतो; कारण न्याय आणि अन्याय हे दोन्ही कधीही एकाच मापात तोलता येत नाहीत.

न्याय हा चिरंतन शाश्वत असतो आणि अन्याय हा तात्पुरता व अशाश्वत असतो; उथळ बडबड आणि नेमके चोख बोलणे हे दोघे कधी एक असू शकतील का?

जगात काही लोक उघडपणे मोठे वैभव भोगतात, तर चोरांना तोंड लपवून पळावे लागते; काही संतांचे मोठेपण सर्वत्र प्रगट होते, तर ढोंग्यांची मात्र फजिती होते.

योग्य आचार आणि विचारांशिवाय केलेले कोणतेही काम म्हणजे निव्वळ श्रम आहेत; म्हणून समाजात वावरताना चतुर आणि दक्ष माणसांचीच संगत धरावी.

बाजारात अफाट गर्दी जमली तरी चतुर माणूस त्या गर्दीला आपल्या बुद्धीने वठणीवर आणतो; अशा धूर्तांपुढे सामान्य उनाड लोकांचे काही चालत नाही.

या कारणास्तव समाजातील जे मुख्य आणि प्रभावशाली लोक आहेत त्यांच्याशी सख्य करावे; त्यामुळे त्यांच्या पाठीशी असलेले असंख्य सामान्य लोक आपोआप जोडले जातात.

चतुर माणसाला चतुर माणूसच आवडतो आणि हुशार माणसे हुशारांच्या संगतीतच कर्तृत्व गाजवतात; बाकीचे अडाणी लोक कामाशिवाय व्यर्थ हिंडत राहतात.

एका चतुर माणसाने दुसऱ्याचे चातुर्य ओळखावे, ज्यामुळे मनाशी मन जुळते; परंतु हे सर्व संघटन अत्यंत गुप्तपणे आणि सावधगिरीने केले पाहिजे.

सामर्थ्यवान सत्पुरुषांचे मन सांभाळले की तिथे लोकांचे प्रचंड समुदाय जमतात; आणि सर्वसामान्य जनतेसह मोठे सज्जनही आदराने नतमस्तक होतात.

ओळखीने नवीन ओळखी वाढवाव्यात, बुद्धीने लोकांच्या बुद्धीला प्रबोधन करावे; आणि नीती व न्यायाच्या बळावर पाखंडी लोकांची वाट रोखून धरावी.

बाहेरून वेष अगदी साधाभोळा ठेवावा पण अंतरात सर्व विद्या व कला असाव्यात; आणि सामान्य जनतेच्या मनातील प्रेम व जिव्हाळा कधीही तुटू देऊ नये.

स्वतः पूर्ण निस्पृह, नित्य उत्साही, प्रत्यक्ष अनुभवाचे ब्रह्मज्ञान असलेला आणि लोकांत मान्यता पावलेला सज्जन या जगात अत्यंत दुर्लभ असतो.

नाना विषयांच्या पाठांतराने आणि ज्ञानाने सर्वांची मने तृप्त करावीत; आणि त्यानंतर स्वतःच्या चपळतेने सर्व लोकांमध्ये वावरावे.

माणूस जर एकाच ठिकाणी बसून राहिला तर त्याचे संपूर्ण कार्य आणि व्याप बुडतो; म्हणून स्वतः दक्ष राहून ज्याची त्याला स्वतः जाऊन भेट दिली पाहिजे.

प्रत्येकाला प्रत्यक्ष भेटून संबंध टिकवून ठेवणे हेच खऱ्या चातुर्याचे लक्षण आहे; कारण अशा उत्तम गुणांनीच मनुष्यमात्राला खरे समाधान लाभते.