श्री दासबोध – दशक पंधरावा, समास सहावा

कागदाच्या पिवळसर रंगावर काळ्या शाईने अक्षरे उमटली आणि ती संपूर्ण जगात विस्तारली; त्या वाचनाशिवाय आणि लेखनाशिवाय जगाचे ज्ञान होणे शक्यच नाही.

हे लिपीचे साधन दिसायला अत्यंत लहान आहे, पण त्यात संपूर्ण विश्वाचे ज्ञान साठवलेले असते; माणसाचे उत्तम आणि अधम गुण या लेखनातच नोंदवलेले असतात.

बोरूचे कलम नीट कापून टोकदार केले आणि त्याचे तोंड दुभांगले; आणि त्या बोरू व शाईच्या संयोगाने जगातील सर्व व्यवहार चालू लागले.

पांढऱ्या कागदावर काळ्या शाईने विचार उमटवले की संसारातील सर्व कार्ये सिद्धीस जातात आणि इहलोकाचे सार्थक होते.

या लेखनाचा आणि विचारांचा सखोल अभ्यास केला की मूर्ख माणूसही चतुर बनतो; आणि परलोकातील आत्मज्ञानाची त्वरित प्रचिती येते.

जे सर्वांना पसंत पडते ते सामान्य लोकांसाठी असते; पण अशा सामान्य नियमांमध्ये अडकणारा मनुष्य परम सत्याशी एकरूप होऊ शकत नाही.

उत्तम, मध्यम आणि कनिष्ठ असे प्रारब्धाचे अदृश्य लेख असतात; पण चारही मुक्तींचा अनुभव सर्वांना एकाच वेळी सारखा येत नाही.

चौदा पिढ्यांचे मोठे पराक्रम जे लोक तोंडाने सांगतात, ते शहाणे आहेत की वेडे? ऐकणाऱ्याने ते प्रत्यक्ष शक्य आहे की नाही हे तपासून पाहावे.

कागदावर लिहिलेली रेघ सहज पुसली जाऊ शकते, हा तर प्रत्यक्ष अनुभव आहे; मग डोळे मिटून अज्ञानात राहण्याचे काय कारण?

जे लोक इतरांच्या सांगण्यावर आंधळेपणाने विश्वास ठेवतात ते अनुमानाच्या गर्तेत बुडतात; आणि प्रत्यक्ष अनुभवाचा जो मुख्य निश्चय आहे त्याला मुकतात.

लोकांचे पुष्कळ विचार ऐकून घ्यावेत, पण ते स्वतःच्या अनुभवावर तपासून पाहावेत; आणि काय खरे व काय खोटे याचा स्वतःच्या अंतःकरणात निवाडा करावा.

कोणालाही एकदम 'तुझे चुकले' म्हणून तोडू नये, आधी कामातील अडचणी आणि उपाय समजून घ्यावेत; व्यर्थ वादापेक्षा प्रत्यक्ष अनुभवालाच महत्त्व द्यावे.

माणूस हट्टी आणि कच्च्या बुद्धीचा असला तरी त्याचे म्हणणे वरवर मान्य करावे; आणि अशा प्रकारे अनेकांची मने जपून चालावे.

दुसऱ्याच्या मनातील गाठी, संशय आणि आकस जर आपणच वाढवत राहिलो, तर शहाणा माणूस लोकांचे समाधान कसे करू शकणार?

वेड्या माणसालाही शहाणे करून सोडावे, तरच माणसाचे जगणे प्रशंसनीय ठरते; उगीच वादावादी वाढवत बसणे हा निव्वळ मूर्खपणा आहे.

लोकांमध्ये मिसळून जावे, सर्वांना आपलेसे करावे, प्रसंगी माघार घेऊन नंतर युक्तीने विजय मिळवावा; आणि आपल्या चातुर्याचा कोणालाही सुगावा लागू देऊ नये.

समोरच्याच्या चालीप्रमाणे चालावे, त्याच्या बोलण्यासारखे बोलावे; आणि त्याच्या मनात काय आहे हे ओळखून त्याच्याशी जुळवून घ्यावे.

जो दुसऱ्याच्या कल्याणाचा विचार करतो तो कधीही संबंध बिघडू देत नाही; तो समोरच्याचे म्हणणे मानत मानत हळूहळू त्याचे मन सन्मार्गाला लावतो.

प्रथम लोकांचे मन आपल्या हातात घ्यावे, मग हळूहळू त्यांचे संशय मिटवावेत; आणि नाना उपायांनी त्यांना परमार्थाच्या मार्गावर घेऊन जावे.

हट्टी माणसाला जर दुसरा हट्टीच भेटला तर तिथे मोठा गोंधळ आणि भांडण निर्माण होते; आणि कलह माजला की चातुर्याला कुठेही जागा उरत नाही.

केवळ तोंडाने बडबड करणे सोपे असते, पण प्रत्यक्ष कृती करून दाखवणे अत्यंत कठीण असते; दुसऱ्यांचे मन जिंकून स्वतःचे स्थान निर्माण करणे हे मोठे अवघड काम आहे.

लोकांचे धक्के आणि आघात सहन करावेत, अपमानास्पद शब्द शांतपणे सोसून घ्यावेत; पश्चात्ताप होऊन परके लोकही शेवटी आपले होतात.

प्रसंग ओळखून बोलावे, स्वतःचा मोठेपणा कधीही दाखवू नये; आणि जिथे जावे तिथे अत्यंत नम्रतेने वागावे.

लहान गावे असोत वा मोठी शहरे, घरोघरी जाऊन माणसांचे निरीक्षण करावे; आणि भिक्षेच्या निमित्ताने लहान-मोठ्या सर्व माणसांची पारख करावी.

अनेकांमध्ये एखादा तरी गुणी माणूस नक्की सापडतो आणि विचारी लोकांशी मैत्री जमते; एकाच ठिकाणी आळसात बसून काही घडत नाही, म्हणून सतत प्रवास व लोकसंग्रह करावा.

अत्यंत सावध राहून सर्व परिस्थितीचे ज्ञान ठेवावे, आजूबाजूच्या घडामोडींची आगाऊ बातमी घ्यावी; आणि पूर्ण विचाराने योग्य वाटेल तिकडे जावे.

नाना विषयांच्या पाठांतराने आणि ज्ञानाने सर्वांची मने तृप्त करावीत; आणि लोकांना ग्रंथ लिहून देऊन परोपकाराची परिसीमा गाठावी.

ज्याला जशी गरज असेल त्याला तशी मदत करावी; यामुळे माणूस समाजात श्रेष्ठ ठरतो आणि सर्वांच्या आदरास पात्र होतो.

या पृथ्वीवर जो सर्वांना मान्य होतो त्याला सामान्य समजू नये; कारण असंख्य लोक अशा सत्पुरुषाशी अनन्यभावाने जोडले जातात.

अशी चातुर्याची खरी लक्षणे आहेत, या चातुर्याच्या बळावर जगात सर्वत्र विजय मिळवता येतो; मग अशा पुरुषाला कोठेही कशाचीही कमतरता पडत नाही.