पृथ्वीपासून जालीं झाडें । झाडापासून होती लांकडें ।
लांकडें भस्मोन पुढें । पृथ्वीच होये ॥१॥
पृथ्वीतून झाडे निर्माण होतात, झाडांपासून लाकडे तयार होतात; आणि ती लाकडे जळून राख झाल्यावर पुन्हा त्यांची पृथ्वीच बनते.
पृथ्वीपासून वेल होती । नाना जिनस फापावती ।
वाळोन कुजोन मागुती । पृथ्वीच होये ॥२॥
पृथ्वीतूनच वेली उगवतात आणि नाना प्रकारच्या वनस्पती फोफावतात; त्या सुकतात, कुजतात आणि शेवटी पुन्हा त्यांची मातीच होते.
नाना धान्यांचीं नाना अन्नें । मनुष्यें करिती भोजनें ।
नाना विष्ठा नाना वमनें । पृथ्वीच होये ॥३॥
नाना प्रकारच्या धान्यांची अन्ने बनवून माणसे जेवतात; आणि शरीरातून बाहेर पडणारी विष्ठा व उलटी शेवटी मातीतच मिसळते.
नाना पक्षादिकीं भक्षिलें । तरी पुढें तैसेंचि जालें ।
वाळोन भस्म होऊन गेलें । पुन्हा पृथ्वी ॥४॥
पक्षी आणि पशू जे अन्न खातात, त्याचेही पुढे तसेच होते; वाळल्यावर आणि जळल्यावर त्याची पुन्हा मातीच बनते.
मनुष्यें मरतांच ऐका । क्रिमि भस्म कां मृत्तिका ।
ऐशा काया पडती अनेका । पुढें पृथ्वी ॥५॥
माणूस मरण पावताच एकतर त्याचे जंतू होतात, राख होते किंवा त्याची माती बनते; अशी अगणित शरीरे नष्ट होऊन शेवटी पृथ्वीलाच मिळतात.
नाना तृण पदार्थ कुजती । पुढें त्याची होये माती ।
नाना किडे मरोन जाती । पुढें पृथ्वी ॥६॥
नाना प्रकारची गवत आणि वनस्पती कुजतात आणि पुढे त्यांची माती होते; असंख्य कीडे मरून पडतात आणि शेवटी मातीच होतात.
पदर्थ दाटले अपार । किति सांगावा विस्तार ।
पृथ्वीवांचून थार । कोणास आहे ॥७॥
जगात वस्तूंचा पसारा अथांग साचलेला आहे, त्याचा विस्तार किती सांगावा? पण या पृथ्वीशिवाय शेवटी कोणाला आधार आहे?
झाड पाले आणि तृण । पशु भक्षितां होतें सेण ।
खात मूत भस्म मिळोन । पुन्हा पृथ्वी ॥८॥
झाडे, पाने आणि गवत पशूंनी खाल्ले की त्याचे शेण बनते; शेण, मूत्र आणि राख एकत्र होऊन शेवटी पुन्हा मातीच होते.
उत्पत्तिस्थितिसंव्हारतें । तें तें पृथ्वीस मिळोन जातें ।
जितुकें होतें आणि जातें । पुन्हा पृथ्वी ॥९॥
ज्यांची उत्पत्ती, स्थिती आणि लय होतो ते सर्व शेवटी पृथ्वीतच विलीन होते; जे जे निर्माण होते आणि नष्ट होते ते सर्व पुन्हा पृथ्वीच बनते.
नाना बीजांचिया रासी । विरढोने लागती गगनासी ।
पुढें सेवटीं पृथ्वीसी । मिळोन जाती ॥१०॥
बियाण्यांचे ढीग जमिनीत पेरले की आकाशाकडे झेपावणारी भव्य झाडे बनतात; पण शेवटी ती सर्व झाडे कोलमडून पृथ्वीतच मिसळतात.
लोक नाना धातु पुरिती । बहुतां दिवसां होये माती ।
सुवर्णपाषाणाची गती । तैसीच आहे ॥११॥
लोक जमिनीत अनेक धातू पुरून ठेवतात, पण खूप दिवसांनी त्यांची माती होते; सोने आणि पाषाणांचीही काळाच्या ओघात हीच गती होते.
मातीचें होते सुवर्ण । आणी मृत्तिकेचे होती पाषाण ।
माहा अग्निसंगें भस्मोन । पृथ्वीच होये ॥१२॥
मातीपासून सोने तयार होते आणि मातीचेच खडक बनतात; आणि महाप्रलयाच्या अग्नीमध्ये जळून ते पुन्हा मातीतच विरघळतात.
सुवर्णाचें जर होतें । जर सेवटीं कुजोन जातें ।
रस होऊन वितुळतें । पुन्हा पृथ्वी ॥१३॥
सोन्यापासून जरीची वस्त्रे बनतात, ती जरी शेवटी कुजून जाते; आणि वितळून रस झाल्यावर पुन्हा मातीमध्येच विलीन होते.
पृथ्वीपासून धातु निपजती । अग्निसंगें रस होती ।
तया रसाची होये जगती । कठीणरूपें ॥१४॥
पृथ्वीच्या उदरातून धातू निर्माण होतात, अग्नीच्या संगतीने त्यांचा रस होतो; आणि तो रस पुन्हा थंड होऊन कठीण खडकाचे रूप घेतो.
नाना जळासी गंधी सुटे । तेथें पृथ्वीचें रूप प्रगटे ।
देवसेंदिवस जळ आटे । पुढें पृथ्वी ॥१५॥
विविध पाण्याला गंध येतो तेव्हा त्यात पृथ्वीचे तत्त्व प्रगट होते; दिवसेंदिवस पाणी आटत जाते आणि शेवटी कोरडी जमीनच शिल्लक राहते.
पत्रें पुष्पें फळें येती । नाना जीव खाऊन जाती ।
ते जीव मरतां जगती । नेमस्त होये ॥१६॥
झाडांना पाने, फुले आणि फळे येतात, विविध प्राणी त्यांना खाऊन टाकतात; आणि ते प्राणी मेल्यावर शेवटी या पृथ्वीचेच रूप बनतात.
जितुका कांहीं जाला आकार । तितुक्यास पृथ्वीचा आधार ।
होती जाती प्राणीमात्र । सेवट पृथ्वी ॥१७॥
ज्याला ज्याला आकार मिळाला त्या सर्वांना शेवटी पृथ्वीचाच आधार असतो; सर्व प्राणी जन्माला येतात आणि मरतात, पण शेवटी सर्वांची मातीच होते.
हें किती म्हणौन सांगावें । विवेकें अवघेचि जाणावें ।
खांजणीभाजणीचें समजावें । मूळ तैसे ॥१८॥
हे किती म्हणून सांगायचे? विवेकाने हे सर्व समजून घ्यावे; निर्मिती आणि विसर्जन (खांजणी-भाजणी) या सर्वांचे मूळ असेच आहे.
आप आळोन पृथ्वी जालू । पुन्हां आपींच विराली ।
अग्नियोगें भस्म जाली । म्हणोनियां ॥१९॥
पाणी घट्ट होऊन पृथ्वी बनली, आणि प्रलयकाळी पुन्हा ती पाण्यातच विरघळली; कारण अग्नीच्या उष्णतेने तिची राख झाली होती.
आप जालें तेजापासुनी । पुढें तेजें घेतलें सोखुनी ।
तें तेज जालें वायोचेनी । पुढें वायो झडपी ॥२०॥
पाण्याची निर्मिती तेजापासून झाली, पुढे तेजानेच त्या पाण्याला शोषून घेतले; ते तेज वायूपासून निर्माण झाले होते, म्हणून पुढे वायूनेच त्या तेजावर झडप घालून ते विझवले.
वायो गगनीं निर्माण जाला । पुढें गगनींच विराला ।
ऐसें खांजणीभाजणीला । बरें पाहा ॥२१॥
वायू हा आकाशातून निर्माण झाला होता, म्हणून तो शेवटी आकाशातच विरून गेला; अशा रीतीने हा उत्पत्ती आणि लयाचा क्रम नीट समजून घ्यावा.
जें जें जेथें निर्माण होतें । तें तें तेथें लया जातें ।
येणें रितीं पंचभूतें । नाश पावती ॥२२॥
जी गोष्ट जिथून निर्माण होते, ती शेवटी तिथेच लयाला जाते; या नियमाने पंचमहाभूते शेवटी नष्ट पावतात.
भूत म्हणिजे निर्माण जालें । पुन्हां मागुतें निमालें ।
पुढें शाश्वत उरलें । परब्रह्म तें ॥२३॥
भूत म्हणजे जे जे निर्माण झाले ते, आणि जे निर्माण झाले ते माघारी नष्ट झाले; आणि या सर्वांनंतर जे शाश्वत शिल्लक उरले तेच एकमेव परब्रह्म होय.
तें परब्रह्म जों कळेना । तो जन्ममृत्यु चुकेना ।
चत्वार खाणी जीव ना । होणें घडे ॥२४॥
जोपर्यंत त्या परब्रह्माची ओळख होत नाही, तोपर्यंत जन्म-मरणाचा फेरा चुकत नाही; आणि चारही खाणींमध्ये जीवाचे पुन्हा पुन्हा जन्मणे टळत नाही.
जडाचें मूळ तें चंचळ । चंचळाचें मूळ तें निश्चळ ।
निश्चळासी नाहीं मूळ । बरें पाहा ॥२५॥
जड सृष्टीचे मूळ चंचल प्रकृती आहे, आणि चंचल प्रकृतीचे मूळ निश्चळ परब्रह्म आहे; परंतु त्या निश्चळ परब्रह्माला दुसरे कोणतेही मूळ नाही हे नीट पाहा.
पूर्वपक्ष म्हणिजे जालें । सिद्धांत म्हणिजे निमालें ।
पक्षातीत जें संचलें । परब्रह्म तें ॥२६॥
सृष्टीची निर्मिती हा पूर्वपक्ष आहे आणि तिचा संहार हा सिद्धांत आहे; परंतु या निर्मिती आणि संहाराच्या पलीकडे जे अखंड भरून राहिले आहे तेच परब्रह्म होय.
हें प्रचितीनें जाणावें । विचारें खुणेंसी बाणावें ।
विचारेंविण सिणावें । तेंचि मूर्खपणें ॥२७॥
हे स्वतःच्या अनुभवाने जाणले पाहिजे, विचाराने ही खूण अंतरात बाणवली पाहिजे; विचारांशिवाय केवळ अंधश्रद्धेने कष्ट भोगणे हा निव्वळ मूर्खपणा आहे.
ज्ञानी भिडेने दडपला । निश्चळ परब्रह्म कैंचें त्याला ।
उगाच करितो गल्बला । मायेंमधें ॥२८॥
ज्ञानी मनुष्य जर लोकसंकोचाला (भिडेला) बळी पडला, तर त्याला निश्चळ परब्रह्म कसे सापडणार? तो केवळ मायेच्या पसाऱ्यात व्यर्थ गोंधळ घालत बसेल.
माया निशेष नासली । पुढें स्थिति कैसी उरली ।
विचक्षणें विवरिली । पाहिजे स्वयें ॥२९॥
जेव्हा माया पूर्णपणे नष्ट होते, तेव्हा मागे कोणती स्थिती उरते, याचा विचारी साधकाने स्वतःच्या अंतरंगात शोध घेतला पाहिजे.
निशेष मायेचें निर्शन । होतां आत्मनिवेदन ।
वाच्यांश नाहीं विज्ञान । कैसें जाणावें ॥३०॥
मायेचे पूर्ण निरसन झाले की आत्मनिवेदन भक्ती घडते; तिथे बोलण्यासारखे काही उरत नाही, असा हा साक्षात्कारी अनुभव समजून घ्यावा.
लोकांचे बोलीं जो लागला । तो अनुमानेंच बुडाला ।
याकारणें प्रत्ययाला । पाहिलेंच पाहावें ॥३१॥
जो लोकांच्या तोंडी लागला तो केवळ अनुमानाच्या भ्रमात बुडाला; या कारणास्तव माणसाने वारंवार स्वतःच्या प्रत्यक्ष अनुभवालाच पडताळून पाहिले पाहिजे.