रेणूहून सूक्ष्म किडे । त्यांचें आयुष्य निपटचि थोडें ।
युक्ति बुद्धि तेणेंचि पाडें । तयामधें ॥१॥
धुलिकणापेक्षाही लहान असे सूक्ष्म कीटक असतात, ज्यांचे आयुष्य अगदी क्षणापुरते असते; आणि त्यांची बुद्धी व युक्तीही त्यांच्या शरीराच्या मानाने अगदी छोटी असते.
ऐसे नाना जीव असती । पाहों जातां न दिसती ।
अंतःकर्णपंचकाची स्थिती । तेथेंचि आहे ॥२॥
असे अगणित सूक्ष्म जीव जगात आहेत जे साध्या डोळ्यांनी पाहायला गेले तरी दिसत नाहीत; पण अंतःकरणपंचकाची सूक्ष्म जाणीव त्यांच्या ठायीही हजर असते.
त्यांपुरतें त्यांचें ज्ञान । विषये इंद्रियें समान ।
सूक्ष्म शरीरें विवरोन । पाहातो कोण ॥३॥
त्यांच्या शरीरापुरते त्यांचे ज्ञान असते, त्यांचे विषयभोग आणि इंद्रिये आपल्यासारखीच असतात; अशा सूक्ष्म शरीरांचे बारकाईने निरीक्षण कोण करतो?
त्यास मुंगी माहा थोर । नेणोंचालिला कुंजर ।
मुंगीस मुताचा पूर । ऐसें बोलती ॥४॥
त्या लहान जंतूंना साधी मुंगीही महाकाय हत्तीसारखी वाटते; म्हणूनच मुंगीला साध्या पाण्याचा ओघळही महापुरासारखा भासतो असे म्हणतात.
तें मुंगीसमान शरीरें । उदंड असती लाहानथोरें ।
समस्तांमध्यें जीवेश्वरें । वस्ति कीजे ॥५॥
मुंगीसारखी लहान-मोठी असंख्य शरीरे जगात भरलेली आहेत; आणि त्या सर्वांमध्ये साक्षात जीवेश्वर (अंतरात्मा) वास करत असतो.
ऐसिया किड्यांचा संभार । उदंड दाटला विस्तार ।
अत्यंत साक्षपी जो नर । तो विवरोन पाहे ॥६॥
अशा सूक्ष्म कीटकांचा पसारा जगात अथांग दाटलेला आहे; अत्यंत उद्योगी आणि सूक्ष्म विचार करणारा माणूसच याचे निरीक्षण करू शकतो.
नाना नक्षत्रीं नाना किडे । त्यांस भासती पर्वतायेवढे ।
आयुष्यहि तेणेंचि पाडें । उदंड वाटे ॥७॥
आकाशातील विविध ग्रहांच्या प्रकाशात जगणारे सूक्ष्म कीटक असतात, त्यांना ते कण पर्वतासारखे मोठे वाटतात; आणि त्यांचे अल्प आयुष्यही त्यांना खूप मोठे वाटते.
पक्षायेवढें लाहान नाहीं । पक्षायेवढें थोर नाहीं ।
सर्प आणि मछ पाहीं । येणेंचि पाडे ॥८॥
पंधरवड्याइतके लहान आयुष्यही काही जीवांना असते आणि पंधरवड्याइतके मोठे आयुष्यही काहींना वाटते; साप आणि मासे यांच्या बाबतीतही हीच स्थिती असते.
मुंगीपासून थोरथोरें । चढतीं वाढतीं शरीरें ।
त्यांची निर्धारितां अंतरें । कळों येती ॥९॥
मुंगीपासून सुरू करून उत्तरोत्तर महाकाय शरीरे वाढत जातात; त्यांच्या अंतरंगाचा विचार केला की ही अद्भुत विविधता लक्षात येते.
नाना वर्ण नाना रंग । नाना जीवनाचे तरंग ।
येक सुरंग येक विरंग । किती म्हणौनि सांगावे ॥१०॥
नाना रंग, रूपे आणि विविध जीवनप्रवाह जगात दिसतात; काही अत्यंत सुंदर तर काही विद्रूप असतात, त्यांची गणना किती म्हणून करावी?
येकें सुकुमारें येकें कठोरें। निर्माण केलीं जगदेश्वरें ।
सुवर्णासारिखीं शरीरें । दैदिप्यमानें ॥११॥
काही अतिशय सुकुमार तर काही वज्रासारखी कठीण शरीरे जगदीश्वराने निर्माण केली आहेत; काहींची शरीरे तर सोन्यासारखी चकचकीत व दैदिप्यमान असतात.
शरीरभेदें आहारभेदें । वाचाभेदें गुणभेदें ।
अंतरीं वसिजे अभेदें । येकरूपें ॥१२॥
शरीरभेद, आहारभेद, वाणीतील भेद आणि गुणांचे भेद कितीही असले, तरी त्या सर्वांच्या अंतर्यामी एकच परमात्मा अभेद रूपाने वास करतो.
येक त्रासकें येकमारकें। पाहो जातां नाना कौतुकें ।
कितीयेक आमोलिकें । सृष्टीमध्यें ॥१३॥
काही जीव अत्यंत त्रासदायक असतात तर काही हिंस्र व मारक असतात; सृष्टीमध्ये असे कितीतरी अद्भुत आणि दुर्मिळ जीव पाहायला मिळतात.
ऐसीं अवघीं विवरोन पाहे । ऐसा प्राणी कोण आहे ।
आपल्यापरतें जाणोन राहे । किंचितमात्र ॥१४॥
या सर्व सृष्टीचा एकाच वेळी विचार करू शकेल असा माणूस या जगात कोण आहे? प्रत्येक जण स्वतःच्या मर्यादित ज्ञानापुरतेच थोडेफार जाणून बसतो.
नवखंड हे वसुंधरा । सप्तसागरांचा फेरा ।
ब्रह्मांडाबाहेरील नीरा । कोण पाहे ॥१५॥
नऊ खंडांची ही पृथ्वी आणि तिला वेढणारे सात समुद्र आहेत; मग या ब्रह्मांडाच्या पलीकडे असलेल्या अथांग प्रलयजळाचा विचार कोण करू शकणार?
त्या नीरामध्यें जीव असती । पाहों जातां असंख्याती ।
त्या विशाळ जीवांची स्थिती । कोणजाणे ॥१६॥
त्या अथांग जलामध्ये अगणित जीव वास करतात; त्या महाकाय जीवांची स्थिती सामान्य माणसाला कशी समजणार?
जेथें जीवन तेथें जीव । हा उत्पत्तीचा स्वभाव ।
पाहातां याचा अभिप्राव । उदंड असे ॥१७॥
जिथे पाणी आहे तिथे सजीव सृष्टी निर्माण होते, हा निसर्गाचा मूळ नियम आहे; खोलवर पाहिले तर या निर्मितीचा विस्तार अफाट आहे.
पृथ्वीगर्भीं नाना नीरें । त्या नीरामधें शरीरें ।
नाना जिनस लाहानथोरें । कोण जाणें ॥१८॥
पृथ्वीच्या उदरात पाण्याचे अनंत झरे आहेत आणि त्या पाण्यातही अनेक सजीव राहतात; अशा लहान-मोठ्या प्रजातींची संपूर्ण माहिती कोणाला असणार?
येक प्राणी अंतरिक्ष असती । तेहीं नाहीं देखिली क्षिती ।
वरीच्यावरी उडोन जाती । पक्ष फुटल्यानंतरें ॥१९॥
काही पक्षी आणि जीव सदैव आकाशातच राहतात, ज्यांनी जमिनीला कधी स्पर्शही केलेला नसतो; पंख फुटताच ते अखंड हवेतच उडत राहतात.
नाना खेचरें आणि भूचरें । नाना वनचरें आणि जळचरें ।
चौयासि योनीप्रकारें । कोण जाणे ॥२०॥
आकाशात उडणारे, जमिनीवर चालणारे, जंगलात राहणारे आणि पाण्यात पोहणारे; अशा चौऱ्यांशी लक्ष योनींचे गूढ पूर्णपणे कोण जाणू शकेल?
उष्ण तेज वेगळे करुनी । जेथें तेथें जीवयोनी ।
कल्पनेपासुनी होती प्राणी । कोण जाणे ॥२१॥
उष्णता आणि तेज वगळता विश्वात सर्वत्र जीवांची उत्पत्ती होते; केवळ कल्पनेतून आणि संकल्पातूनही जीव जन्माला येतात, हे कोणाला ठाऊक आहे?
येक नाना सामर्थ्यें केले । येक इच्छेपासून जाले ।
येक शब्दासरिसे पावले । श्रापदेह ॥२२॥
काही शरीरे तपोबळाने निर्माण झाली, काही केवळ इच्छेने उत्पन्न झाली; आणि काही जणांना उच्चारलेल्या शापाच्या शब्दासरशी विचित्र देह प्राप्त झाले.
येक देह बाजीगिरीचे । येक देह वोडंबरीचे।
येक देह देवतांचे । नानाप्रकारें ॥२३॥
काही शरीरे गारुड्याच्या खेळासारखी आभासी असतात, काही इंद्रजालासारखी असतात; तर देवतांची शरीरे ही सर्वथा दिव्य व वेगळी असतात.
येक क्रोधापासून जाले । येक तपा पासून जन्मले ।
येक उश्रापें पावले । पूर्वदेह ॥२४॥
काही जीव क्रोधातून निर्माण झाले, काही तपाच्या सामर्थ्याने जन्माला आले; तर काही शापमुक्ती मिळून पुन्हा आपल्या मूळ दिव्य रूपात गेले.
ऐसें भगवंताचें करणें । किती म्हणौन सांगणें ।
विचित्र मायेच्या गुणें । होत जातें ॥२५॥
परमेश्वराची ही अगाध करणी किती म्हणून सांगावी? या मायेच्या अद्भुत नियमांमुळे हा सर्व खेळ अखंड चालू राहतो.
नाना अवघड करणी केली । कोणीं देखिली ना ऐकिली ।
विचित्र कळा समजली । पाहिजे सर्वें ॥२६॥
देवाने अशी नाना प्रकारची अगम्य रचना केली आहे जी पूर्वी कोणी पाहिली नाही आणि ऐकली नाही; ही अद्भुत ईश्वरी लीला माणसाने पूर्णपणे समजून घेतली पाहिजे.
थोडें बहुत समजलें। पोटापुरती विद्या सिकलें ।
प्राणी उगेंच गर्वें गेलें । मी ज्ञाता म्हणोनी ॥२७॥
थोडेफार जग समजले आणि पोटापुरती विद्या शिकली, की सामान्य माणूस 'मी महाज्ञानी आहे' अशा गर्वात फुगून जातो.
ज्ञानी येक अंतरात्मा । सर्वांमधें सर्वात्मा ।
त्याचा कळावया महिमा । बुद्धि कैंची ॥२८॥
खरा ज्ञानी तर सर्वांमध्ये वास करणारा तो एकच अंतरात्मा आहे; त्याचा अथांग महिमा समजून घेण्याची सामान्य मानवी बुद्धीची काय ताकद?
सप्तकंचुक ब्रह्मांड । त्यांत सप्तकंचुक पिंड ।
त्या पिंडामधें उदंड । प्राणी असती ॥२९॥
सात आवरणांनी वेढलेले हे महाब्रह्मांड आहे आणि त्याच सात आवरणांनी बनलेला हा मानवी पिंड आहे; आणि या शरीराच्या आतही सूक्ष्म जिवाणूंची मोठी वस्ती भरलेली आहे.
आपल्य देहांतील न कळे । मा तें अवघें कैंचें कळे ।
लोक होती उतावळे । अल्पज्ञानें ॥३०॥
माणसाला स्वतःच्या शरीरातील अंतर्गत सूक्ष्म घटकांची माहिती नसते, मग तो या अथांग विश्वाला काय समजून घेणार? तरीही लोक अल्प ज्ञानाने उगीच उतावीळ होतात.
अनुरेणाऐसें जिनस । त्यांचे आम्ही विराट पुरुष ।
आमचें उदंडचि आयुष्य । त्यांच्या हिसेबें ॥३१॥
अणुरेणूसारख्या त्या सूक्ष्म कीटकांच्या दृष्टीने आपण जणू महाकाय विराट पुरुष आहोत; आणि आपले आयुष्य त्यांच्या हिशोबाने अत्यंत प्रचंड आहे.
त्यांच्या रिती त्यांचे दंडक । वर्तायाचे असती अनेक ।
जाणे सर्वहि कौतुक । ऐसा कैंचा ॥३२॥
त्या सूक्ष्म जीवांच्या जगण्याच्या पद्धती आणि चालीरीतीही स्वतंत्र असतात; या सृष्टीचे सर्व गूढ कौतुक एकाच वेळी जाणणारा असा कोण असणार?
धन्य परमेश्वराची करणी । अनुमानेना अंतःकरणीं ।
उगीच अहंता पापिणी । वेढा लावी ॥३३॥
परमेश्वराची ही निर्मिती खरोखरच अगाध आहे, ती बुद्धीच्या तर्काने मोजता येत नाही; तरीही पापिणी अहंता माणसाला विनाकारण अहंकारात जखडून ठेवते.
अहंता सांडून विवरणें । कित्येक देवांचे करणें ।
पाहातां मनुष्याचें जिणें । थोडें आहे ॥३४॥
अहंकार बाजूला ठेवून ईश्वराच्या या अथांग पसाऱ्याचा विचार करावा; कारण या विश्वाच्या तुलनेत मानवाचे आयुष्य अगदी क्षुल्लक आहे.
थोडें जिणें अर्धपुडी काया । गर्व करिती रडाया ।
शरीर आवघें पडाया । वेळ नाहीं ॥३५॥
चार दिवसांचे आयुष्य आणि हाडा-मांसाचे क्षणभंगुर शरीर, तरीही हे रडके लोक कशाचा एवढा गर्व करतात? हे नश्वर शरीर मातीत मिळायला क्षणभराचाही वेळ लागत नाही.
कुश्चीळ ठाईं जन्मलें । आणि कुश्चीळ रसेंचि वाढलें।
यास म्हणती थोरलें । कोण्या हिसेबें ॥३६॥
अत्यंत मलीन ठिकाणी हा देह जन्माला आला आणि रक्ता-मांसाच्या विष्ठेसारख्या रसावरच पोसला गेला; मग या नश्वर शरीराला कोणत्या हिशोबाने श्रेष्ठ म्हणायचे?
कुश्चीळ आणि क्ष्णभंगुर । अखंड वेथा चिंतातुर ।
लोक उगेच म्हणती थोर । वेडपणें ॥३७॥
हे शरीर अपवित्र, क्षणभंगुर आणि सतत व्याधींनी व चिंतांनी ग्रासलेले असते; तरीही अज्ञानी लोक वेडेपणाने या देहाचा मोठा बडेजाव मिरवतात.
कायामाया दों दिसांची । आदिअंतीं अवघी ची ची ।
झांकातापा करून उगीचि । थोरीव दाविती ॥३८॥
हा देह आणि माया केवळ दोन दिवसांची आहे, सुरुवातीला आणि शेवटी सर्व घाणच आहे; वरवर वस्त्रे पांघरून लोक उगीच मोठेपणाचा आव आणतात.
झांकिलें तरी उपंढर पडे । दुर्गंधी सुटे जिकडे तिकडे ।
जो कोणी विवेकें पवाडे । तोचि धन्य ॥३९॥
देह कितीही सजवला तरी शेवटी त्याची घाण उघडी पडते आणि सर्वत्र दुर्गंधी सुटते; म्हणूनच जो विवेकाने या देहाच्या पलीकडच्या आत्म्याला ओळखतो, तोच खरा धन्य होय.
उगेंचि कायसा तंडावें । मोडा अहंतेचें पुंडावें ।
विवेकें देवास धुंडावें । हें उत्तमोत्तम ॥४०॥
व्यर्थ अहंकारात कशाला भांडत बसायचे? स्वतःचा उद्धट अहंकार मोडून काढावा; आणि विवेकाच्या प्रकाशात त्या परमात्म्याचा शोध घ्यावा, हेच सर्वात उत्तम कार्य आहे.