श्री दासबोध – दशक पंधरावा, समास सातवा

विश्वातील सर्व विकारांचे मूळ कारण म्हणजे केवळ ही मूळमाया आहे; जी अथांग आणि निश्चळ परब्रह्मामध्ये सूक्ष्म रूपाने चंचल झालेली आहे.

मूळमाया ही शुद्ध जाणीवेच्या रूपातील विश्वाचा पहिला संकल्प आहे; षड्गुणैश्वर्यसंपन्न ईश्वराची खरी ओळख या मूळ संकल्पातूनच होते.

प्रकृती-पुरुष, शिव-शक्ती आणि अर्धनारीनटेश्वर ही सर्व नावे त्याच मूळ चैतन्याची आहेत; आणि तीच जगज्जोती या संपूर्ण विश्वाचे मूळ कारण आहे.

त्या मूळ संकल्पाची हालचाल हेच वायूचे मूळ लक्षण होय; आणि त्या वायूपासून पुढे त्रिगुण व पंचमहाभूते प्रकट झाली.

एखाद्या वेलीचे बारकाईने निरीक्षण केले तर तिच्या मुळ्या जमिनीत खोल गेलेल्या असतात; परंतु पाने, फुले आणि फळे ही सर्व शेवटी त्या मुळातच सामावलेली असतात.

याव्यतिरिक्त वेलीचे विविध रंग, आकार, फांद्या आणि फळांचे गोड-कडू स्वाद हे सर्व मुळातच अदृश्य रूपाने अस्तित्वात असतात.

ते मूळ जर तोडून पाहिले तर सध्या त्यात काहीच दिसत नाही; पण जेव्हा ती वेल मोठी होते, तेव्हा हे सर्व रूप प्रगट होऊ लागते.

डोंगराच्या कड्यावर उगवलेली वेल जशी वेगाने खाली जमिनीच्या दिशेने पसरते आणि पुढे संपूर्ण भूभागावर फोफावते;

तशीच ही मूळमाया आहे, जिच्यामध्ये पंचमहाभूते आणि त्रिगुण मुळातच सामावलेले आहेत; हे अनुभवाने समजून घ्यावे.

हा विश्वाचा वेल अखंड पुढे वाढत गेला आणि नाना रूपांनी नटला; आणि या सृष्टीमध्ये विकारांचे अगणित प्रकार निर्माण झाले.

या वेलीला अनेक फांद्या फुटल्या, मोठे विस्तार वाढले; आणि सृष्टीमध्ये अनंत अंकुर सर्व दिशांना पसरले.

काही फळे पिकून खाली गळून पडतात, तोच नवीन फळे लगडतात; अशी निर्मिती आणि लयाची अखंड मालिका सदैव चालू असते.

काही वेली सुकतात आणि पुन्हा त्याच जागी नवीन फुटतात; असे अगणित जीव आले आणि निघून गेले.

जुनी पाने गळतात आणि नवीन पालवी फुटते, फुले व फळेही त्याच क्रमाने येतात; आणि या चक्रामध्ये असंख्य जीव जगतात.

कधी संपूर्ण वेल जळून खाक होते, पण मुळातून पुन्हा नवीन अंकुर फुटतो; हा निसर्गाचा प्रत्यक्ष नियम उघड्या डोळ्यांनी पाहिला पाहिजे.

पण जर आत्मज्ञानाने मूळ संकल्पच उखडून टाकला, तर मग संसाराचा हा वेल पुढे वाढणे कायमचे थांबून जाते.

मुळात बीज असते आणि शेवटीही फळात बीजच उरते, मध्ये केवळ पाण्याच्या रूपाने ते बीज विस्तार पावते; सृष्टीचा हा स्वाभाविक क्रम असाच पसरलेला आहे.

सृष्टीच्या मुळातील गूढ रहस्य हे बीजरूपाने सांगत आहे; ज्या ज्या तत्त्वाचा जो मूळ अंश असतो, तो शेवटी कोणताही संकोच न करता आपल्या मूळ तत्त्वातच परत जातो.

जीव जन्माला येतो, जातो आणि पुन्हा जन्म घेतो; अशा प्रकारे त्याचा जन्म-मरणाचा फेरा चालू राहतो, पण आत्मज्ञानी पुरुष या फेऱ्यातून कायमचा मुक्त होतो.

असे घडणे अशक्य आहे असे म्हटले तरी ते तत्त्व जाणून घेणे गरजेचे आहे; परंतु हे अंतःकरणातील सत्य सर्वांना सहज कसे कळणार?

सर्वसामान्य लोक ज्याच्या सत्तेने सर्व व्यवहार करतात त्यालाच ओळखत नाहीत; जे डोळ्यांना दिसत नाही त्याविषयी हे अज्ञानी लोक तरी काय करणार?

सर्व विषयांचा उपभोग त्या चैतन्यामुळेच मिळतो आणि त्याच्याशिवाय जगात काहीच घडू शकत नाही; म्हणून स्थूल जगाचा मोह सोडून त्या सूक्ष्म आत्मतत्त्वात स्थिर व्हावे.

जे आपले स्वतःचे अंतरंग आहे, तेच संपूर्ण जगाचे अंतरंग आहे; केवळ शरीराच्या उपाधींमुळे बाहेरून वेगवेगळे विकार भासतात.

एका बोटाला होणारी वेदना दुसऱ्या बोटाला समजत नाही; हात, पाय आणि इतर सर्व अवयवांचेही अगदी तसेच आहे.

स्वतःच्या शरीराचा एक अवयव दुसऱ्या अवयवाची व्यथा जाणत नाही, मग तो परक्या माणसाचे दुःख कसे जाणणार? म्हणूनच दुसऱ्याच्या मनातील भाव सहजासहजी ओळखता येत नाही.

एकाच पाण्याने संपूर्ण वनस्पती पोसली जाते, पण फांद्यांचे शेंडे वेगवेगळे असतात; जो शेंडा खुडला तेवढाच सुकतो, बाकीची वेल टवटवीत राहते.

याच न्यायाने देहामध्ये भेद निर्माण झाला आहे आणि एकाचे सुख-दुःख दुसऱ्याला कळत नाही; परंतु सर्वांच्या अंतर्यामी जाणणारा आत्मा मात्र एकच आहे, त्यात कसलाही भेद नाही.

आत्म्यामध्ये जो भेद दिसतो तो केवळ शरीराच्या वेगवेगळ्या प्रकृतीमुळे भासतो; तरीही माणसाच्या अंतर्यामी तो आत्मा सर्व काही जाणत असतो.

पाहून आणि ऐकून सामान्य लोक समजतात, पण शहाणे लोक न सांगताच दुसऱ्याचे अंतरंग ओळखतात; आणि चतुर लोक सर्व काही गुप्तपणे आधीच समजून घेतात.

जो मोठ्या जनसमुदायाचे पालन करतो, तो सर्वांचे अंतरंग जाणतो; आणि आपल्या चातुर्याने सर्व गोष्टींची माहिती ठेवतो.

आधी माणसाच्या मनातील भाव तपासून पाहतात आणि मगच त्याच्यावर विश्वास ठेवतात; सर्व लोक व्यवहारात याच पद्धतीने वागत असतात.

स्मरणानंतर विस्मरण होते, हा तर माणसाचा दररोजचा उघड अनुभव आहे; माणूस स्वतःच स्वतःची ठेवलेली वस्तू विसरून बसतो.

आपल्याच मनातील जुने विचार आपल्याला आठवत नाहीत, पूर्वी बोललेले शब्द विसरून जातात; आणि मनात अनेक नव्या कल्पना उठतात ज्यांचा पत्ताच नसतो.

हे चंचल मनाचे चक्र असेच काही सरळ तर काही उलटे फिरत असते; माणूस रंक असो वा इंद्रासारखा राजा असो, स्मरण आणि विस्मरणाच्या अधीनच असतो.

जागृत स्मरण म्हणजे दैवी शक्ती आणि विस्मरण म्हणजे आसुरी अज्ञानाचा अंधकार; या स्मरण आणि विस्मरणाच्या द्वंद्वातच आज सर्व मानव वावरत आहेत.

म्हणून दैवी आणि आसुरी संपत्ती या दोन वेगवेगळ्या प्रवृत्ती जाणाव्यात; आणि विवेकासह याचा स्वतःच्या मनात पडताळा घ्यावा.

विवेकानेच विवेक समजून घ्यावा आणि आत्म्यानेच आत्म्याला ओळखावे; जसे आरशातील स्वतःचे डोळे स्वतःच्याच डोळ्यांनी पाहिले जातात.

स्थूल हाताने स्थूल शरीराची खाज मिटवावी आणि सूक्ष्म बुद्धीने सूक्ष्म तत्त्व समजून घ्यावे; आणि आत्मज्ञानाची ही खूण अंतर्यामी पक्की ठसवावी.

विचारानेच खरा विचार समजतो आणि स्वतःच्या अंतर्मुखतेनेच दुसऱ्याचे अंतरंग उमगते; स्वतःचे मन शांत झाले की परक्यांचे मनही सहज कळू लागते.

स्मरणामध्ये विस्मरण दडलेले असणे हेच मानवी अज्ञानाचे लक्षण आहे; संकुचित वृत्तीचा मनुष्य कधीही परिपूर्ण होऊ शकत नाही.

माणूस पुढे नवे शिकतो आणि मागे जुने विसरतो, पुढे प्रकाश दिसतो आणि मागे अंधार पडतो; अशा प्रकारे स्मरण आणि विस्मरणाचा हा खेळ अखंड चालू असतो.

तुर्या अवस्था म्हणजे पूर्ण जागृत स्मरण होय आणि गाढ झोप (सुषुप्ती) म्हणजे पूर्ण विस्मरण होय; या दोन्ही अवस्था सध्या प्रत्येकाच्या शरीरात घडत आहेत.