श्री दासबोध – दशक पंधरावा, समास नववा

चारही खाणींमधील सर्व जीव शेवटी पाण्याच्या आधारानेच वाढतात; आणि अशा प्रकारे असंख्य जीव जन्माला येतात आणि मरून जातात.

पंचतत्त्वांचे हे शरीर बनले आणि अंतरात्म्याने त्यात प्रवेश करून ते घडवले; पण या शरीराचे मूळ शोधले तर ते केवळ जलरूपच असल्याचे आढळते.

तारुण्याच्या बहरात स्त्री-पुरुषांच्या शरीरातून कामनेचे रस पाझरतात; आणि स्त्रीचे रज व पुरुषाचे वीर्य एकत्र मिसळून गर्भाची निर्मिती होते.

अन्नरसापासून देहाचे पोषण होते आणि रज-वीर्याच्या मिश्रणातून शरीराची घडण तयार होते; या रसांच्या आधाराने गर्भ हळूहळू गर्भाशयात वाढू लागतो.

वाढता वाढता तो गर्भ मोठा होतो, मऊ मांसाचे रूपांतर कठीण हाडांमध्ये होते; आणि पुढे विविध अवयवांमध्ये जीवनरस पसरतो.

नऊ महिने पूर्ण भरताच बाळ आईच्या उदरातून बाहेर पडते, जमिनीवर पडताच ते रडू लागते; सृष्टीतील सर्व जीवांची उत्पत्ती याच नियमाने घडते.

शरीर वाढते तशीच माणसाची कुबुद्धीही वाढते, मुळापासून सर्व व्यवहार घडत जातात; आणि डोळ्यांदेखत हे जग मोडते आणि पुन्हा नव्याने विस्तारते.

पुढे हळूहळू त्या बालकाचे शरीर मोठे होते; आणि त्याच्या बुद्धीला थोडे थोडे सांसारिक विचार सुचू लागतात.

फळामध्ये जसे बीज तयार होते, तसेच माणसाच्या शरीरात पुन्हा वीर्य उत्पन्न होते; सृष्टीचे हे निसर्गनियम डोळ्यांनी पाहून व ऐकून समजून घ्यावेत.

पाण्याच्या स्पर्शाने बियांना अंकुर फुटतात, पाणी नसेल तर बी जळून नष्ट होते; माती आणि पाण्याचा सुंदर संयोग झाला की उत्तम सृजन घडते.

मातीत पेरलेले बीज जेव्हा पाण्याने भिजते, तेव्हा त्याला सहज अंकुर फुटतो; आणि पुढे त्या रोपाची वाढ पाहून मनाला मोठा आनंद होतो.

खाली जमिनीत मुळ्या वेगाने धाव घेतात आणि वर जमिनीवर फांद्या डोलू लागतात; एकाच बीजापासून मुळे आणि शेंडा अशी दोन रूपे तयार होतात.

मुळ्या पाताळाच्या दिशेने खोल जातात आणि फांद्या आकाशाकडे झेपावतात; आणि ते झाड नाना प्रकारची पाने, फुले आणि फळांनी बहरून जाते.

फळांच्या आधी फुले येतात, फुलांच्या आधी पाने येतात; आणि त्या पानांच्या मागे मूळ लाकूड आणि खोड आधार म्हणून उभे असते.

खोडाच्या आधी बारीक मुळ्या असतात आणि मुळांच्या आधी पाणी असते; आणि पाणी घट्ट होऊन ही संपूर्ण पृथ्वी आकारास आली आहे.

याचा प्रत्यक्ष अनुभव असा आहे की, या जगात सर्व दृश्य पदार्थांमध्ये पृथ्वी सर्वात जुनी आहे; आणि या पृथ्वीपेक्षाही श्रेष्ठ ते मूळचे जलरूप (आपोनारायण) आहे.

पाण्यापेक्षा श्रेष्ठ अग्नी आहे, अग्नीपेक्षा श्रेष्ठ वायू आहे; आणि वायूचे मूळ अस्तित्व त्या सर्वांच्या अंतर्यामी असणाऱ्या अंतरात्म्यात आहे.

सर्वांचा पूर्वज आणि सर्वात श्रेष्ठ हा अंतरात्माच आहे; त्याला जो ओळखत नाही तोच 'दुरात्मा' होय, कारण तो त्या मूळ आत्म्यापासून स्वतःच्या अज्ञानाने दुरावला आहे.

देव इतका जवळ असूनही अज्ञानी माणसाने त्याला गमावले, प्रत्यक्ष अनुभवाची गोडी चाखली नाही; आणि केवळ देहबुद्धीच्या नादाने तो संसारात जन्माला आला आणि फुकट मेला.

म्हणून सर्वांचा मूळ मालक असणाऱ्या देवाला अनन्यभावाने शरण जावे; म्हणजे माणसाच्या नश्वर प्रकृतीचा दोषपूर्ण स्वभाव आपोआप बदलू लागतो.

आत्मज्ञानाचा नित्य अभ्यास करावा, ध्यानात कधीही खंड पडू देऊ नये; आणि आपले बोलणे व चालणे कधीही विसंगत होऊ देऊ नये.

आपल्या मूळ पूर्वज ईश्वराने काय काय निर्माण केले आहे ते शोधून पाहिले पाहिजे; त्याने विश्वात केलेली अफाट कार्ये किती म्हणून पाहावीत?

तो श्रेष्ठ परमात्मा ज्याच्या अंतःकरणात प्रखर बुद्धीने प्रगट झाला तोच खरा भाग्यवान ठरला; ज्याच्या ठायी अल्प जाणीव असते त्याचे भाग्यही तोकडेच राहते.

हृदयात त्या नारायणाचे अखंड ध्यान आणि स्मरण करत राहावे; मग साक्षात लक्ष्मी अशा भक्ताला सोडून दुसरीकडे कुठे जाणार?

तो नारायण या संपूर्ण विश्वात भरलेला आहे, त्याची सतत पूजा करावी; आणि यासाठी कोणत्याही उपायाने आपल्या देहाचे सार्थक करून घ्यावे.

उपासनेचे मूळ शोधून पाहिले तर ती विश्वाचे पालन करणारी मूळ शक्ती असल्याचे दिसते; ईश्वराची ही अद्भुत लीला कोणालाही पूर्णपणे समजून घेता येत नाही.

देवाची लीला देवाला सोडून दुसरा कोण पाहू शकणार? कारण सृष्टीतील सर्व पाहणारा द्रष्टा शेवटी तो परमात्मा स्वतःच आहे.

ईश्वराची उपासना सर्व ठिकाणी विस्तारलेली आहे, आत्माराम नसलेली अशी एकही जागा नाही; या कारणास्तव संपूर्ण विश्वाला प्रभू रामचंद्रांनीच व्यापून टाकले आहे.

माझी ही उपासना अशी श्रेष्ठ आहे की ती सामान्य अनुमानाला गवसत नाही; ती साधकाला या विश्वाच्या पलीकडच्या निरंजन परब्रह्मात घेऊन जाते.

त्या एका देवाच्या सत्तेनेच कर्मे चालतात, देवामुळेच लोक उपासक बनतात; आणि देवाच्याच कृपेने कित्येक जण आत्मज्ञानी होतात.

नाना शास्त्रे आणि विविध संप्रदाय शेवटी एका ईश्वराचेच प्रतिपादन करतात; आणि प्रत्येकाच्या कर्मानुसार त्याला योग्य किंवा अयोग्य फळ मिळते.

ईश्वरासाठी सर्व कर्मे करावीत आणि त्यातून केवळ सार तेवढे ग्रहण करावे; आणि आपल्या अधिकारानुसार वाटचाल करावी हेच उत्तम.

देवाला आवाहन करणे आणि शेवटी विसर्जन करणे हे पूजेचे बाह्य विधी आहेत; येथपर्यंतचा भाग पूर्वपक्ष असून अंतिम सिद्धांत याच्या पुढे आहे.

वेदांताचा अंतिम रोकडा सिद्धांत हा प्रत्यक्ष अनुभवावर आधारलेला आहे; म्हणून केवळ पंचीकरणाच्या जड जंजाळात न अडकता महावाक्यांच्या खऱ्या अर्थाचा शोध घ्यावा.