श्री दासबोध – दशक पंधरावा, समास पाचवा

प्रकृती आणि पुरुष या दोघांप्रमाणे तिन्ही गुण चालतात; गुणांच्या पलीकडची ही अष्टधा प्रकृती उर्ध्व आणि अधो अशा सर्व दिशांना मोकळेपणाने संचार करते.

पणतूच्या तोंडाने खाणारा हा पणजोबा आहे, मुलगा कौशल्याने बापाला मारतो; आणि चारही देहांचा पसारा चुकवण्यासाठी हा मूळ राजा निघून जातो.

देव देवळामध्ये लपून बसला आहे, देवालयाची पूजा केली की ती आतल्या देवालाच पोहोचते; या सृष्टीमध्ये प्रत्येकाची स्थिती अशीच आहे.

एकाच तत्त्वाला दोन वेगळी नावे पडली आणि लोकांनी कल्पनेने ती खरी मानली; पण विवेकाने आणि अनुभवाने पाहिले तर ते एकच मूळ तत्त्व आहे.

अंतरात्मा हा मुळात स्त्रीही नाही आणि पुरुषही नाही, लोकांनी केवळ कल्पनेने तसे भेद मानले; शोधून पाहिले तर तिथे कसलाही लिंगभेद उरत नाही.

संसारात स्त्री ही शांत नदीसारखी आणि पुरुष उसळणाऱ्या खळाळासारखा मानला जातो; पण खोल विचार केला तर शुद्ध आत्म्याला कसलाही देह नसतो.

हा अंतरात्मा स्वतःलाच नीट कळत नाही, पाहायला गेले तर बुद्धीला सहज सापडत नाही; आणि या अथांग पसाऱ्यात कशाचाच कशाशी ताळमेळ लागत नाही.

तो एकटाच अनंत रूपांनी विस्तारला आणि अनेक रूपांत राहूनही एकटाच उरला; स्वतःचाच हा प्रचंड पसारा आता त्याला स्वतःलाही सोसवेनासा झाला आहे.

मुळात एक असूनही शरीरांमुळे त्यात फूट पडल्यासारखी दिसते, तरीही आतून सर्वांचे चैतन्य एकच आहे; प्राणिमात्रांमध्ये ही अशी अद्भुत कला विस्तारली आहे.

वेलीमध्ये पाणी फिरते, पण बाहेरून वेल कोरडी वाटते; पाणी नसेल तर वेल कोणत्याही परिस्थितीत जिवंत राहू शकत नाही.

झाडांभोवती आपण आळी करतो, पण ही देहरूपी झाडे मात्र स्वतःहून मोकळी धावत सुटतात; आणि कित्येक पक्षिरूपी झाडे आकाशात थेट उडून जातात.

ही चालतीबोलती झाडे जमिनीपासून वेगळी झाली तरी वाळून जात नाहीत; तर सर्वत्र स्वतंत्रपणे अधिकच बलवान होतात.

देहातील देवामुळे ही मानवरूपी झाडे चालतात-बोलतात आणि देव निघून गेला की ती लाकडासारखी निर्जीव होतात; हे कोडे सरळ आहे, यात गूढ असे काहीच नाही.

एका झाडापासून दुसरे झाड जन्माला येते आणि तेही स्वतंत्र फिरते; पण त्यांच्या मुळांनी प्रत्यक्ष जमिनीला कधीही जखडून धरलेले नसते.

झाडासारखा माणूस दुसऱ्या माणसाला खत-पाणी घालून दररोज वाढवतो; आणि ही बोलकी माणसे शब्दांच्या मंथनातून ज्ञानाचा विचार करतात.

जे जे भविष्यात घडणार आहे ते विश्वाच्या संकल्पात आधीच ठरलेले असते, नंतर माणसे कल्पनेने त्याचे वर्णन करतात; जाणत्या माणसाला हे सर्व रहस्य समजते.

बुद्धीला समजले तरी प्रत्यक्ष अनुभव येत नाही आणि अनुभव आला तरी शब्दात सांगता येत नाही; अनुभवाशिवाय या जगातील सत्य अनुमानाने कधीच गवसत नाही.

सर्वांचा मूळ पूर्वज आणि श्रेष्ठ कोण, हीच मुख्य ओळख पटवून घेतली पाहिजे; सृष्टीच्या अंतर्यामी आपणच स्वतःला एका आत्मरूपाने भेटत असतो.

अंतर्मुख आत्मज्ञानी लोकांची योग्यता फार उच्च असते आणि केवळ बाह्य अवडंबर माजवणाऱ्यांची संगत खोटी असते; मूर्खाला हे काय समजणार, हे केवळ ज्ञानीच जाणतात.

दुसऱ्याचे मन राखले की लोक वाटेल ते सहकार्य करायला तयार होतात; पण लोकांचे मन सांभाळता आले नाही तर साधी भाजीही कोणी देणार नाही.

जगात असा प्रत्यक्ष व्यवहार चालतो, म्हणून अदृश्य परब्रह्मावर लक्ष केंद्रित करावे; एका चतुर माणसाला दुसरा चतुर भेटला की दोघांनाही मोठे समाधान लाभते.

मनाशी मन जुळले की साधक त्या निरंजन परब्रह्माचा अनुभव घेतात; आणि मायेचे हे चंचल चक्र ओलांडून पैलतीराला निघून जातात.

एकदा त्या परब्रह्माचा अनुभव घेऊन आले की ते सदैव आपल्या जवळच असल्याचे जाणवते; पण चर्मचक्षूंनी ते कधीही पाहिले जाऊ शकत नाही.

नाना शरीरांमध्ये हा चंचल अंतरात्मा अखंड हालचाल करत असतो; परंतु परब्रह्म मात्र सर्व ठिकाणी पूर्णपणे निश्चळ आणि शांत असते.

चंचल मन एका दिशेला धावले की दुसरीकडे दुर्लक्ष होते; चंचल तत्त्व एकाच वेळी सर्व ठिकाणी पुरून उरेल हे कधीही शक्य नाही.

चंचल मनाला सर्व चंचल पसाराही समजून घेता येत नाही; मग जे अथांग आणि निश्चळ परब्रह्म आहे, ते केवळ अनुमानाने कसे समजणार?

आकाशात सोडलेली दारूची नळकांडी (हवाई) परब्रह्माच्या पैलतीराला कशी पोहोचणार? वर जाता जाता वाटेतच विझून जाणे हाच तिचा स्वभाव असतो.

एका शरीरापुरते मर्यादित असलेले मन त्या अथांग ब्रह्माला कसे सामावून घेणार? अज्ञानी माणूस निर्गुणाला सोडून या दृश्य जगालाच ब्रह्म म्हणू लागतो.

जिथे सारासार विवेक नसतो तिथे केवळ अज्ञानाचा अंधकार पसरतो; जसे लहान आणि अजाण बालक खरे सोडून खोट्या वस्तूलाच हातात घेते.

ब्रह्मांडाचे महाकारण असणाऱ्या मूळमायेपासून पुढे पंचमहाभूतांचा विस्तार झाला; परंतु 'तत्त्वमसि' या महावाक्याचा विचार याहून वेगळा आहे.

महत्तत्त्व आणि मूळमाया हाच खरा सगुण भगवंत जाणावा; आणि सगुण भक्तीची सीमा येथपर्यंत येऊन संपते.

कर्म, उपासना आणि ज्ञान या तीन भागांना वेद प्रमाण मानतात; आणि त्या ज्ञानाचे रूपांतर शेवटी परब्रह्माच्या साक्षात्कारी विज्ञानात होते.