श्री दासबोध – दशक पंधरावा, समास दहावा

आकाशामध्ये सर्व घटना घडतात आणि नष्ट होतात, पण त्यातील काहीच आकाशासारखे कायम टिकत नाही; याच नियमाने निश्चळ परब्रह्मामध्ये मायेचा चंचल पसारा येतो आणि जातो.

आकाशात अंधार दाटून आला की वाटते आकाशच काळे झाले आहे; आणि सूर्याची किरणे पसरताच तेच आकाश पिवळे-तांबूस दिसू लागते.

जेव्हा कडाक्याची थंडी पडते तेव्हा आकाशच थंड झाल्यासारखे वाटते; आणि उन्हाळ्यात उष्ण झळांमुळे ते जणू तापून सुकल्यासारखे भासते.

अशा ज्या ज्या कल्पना मनाला भासतात त्या तात्पुरत्या येतात आणि निघून जातात; पण त्यातील कोणतीही गोष्ट मूळ आकाशासारखी कायम स्थिर राहू शकत नाही.

उत्तम आणि सूक्ष्म जाणीवेने या रहस्याचा शांतपणे विचार करून पाहावा; मूळ आकाश हे कसल्याही भासाशिवाय (निराभास) असते, आणि वरवर दिसणारे सर्व भास खोटे असतात.

पाणी पसरते, वारा पसरतो आणि अंतरात्मा तर सर्व शरीरांमध्ये पसरतो; अशा प्रकारे सूक्ष्म तत्त्वांच्या आधारे हा सर्व पसारा अंतर्यामी विस्तारलेला आहे.

काय बदलणारे (चंचल) आहे आणि काय कधीही न बदलणारे (निश्चळ) आहे, हे अंतःकरणात स्पष्ट समजते; आणि खोल विवरणानेच मानवाचे अज्ञान दूर होते.

सखोल चिंतन करता करता शेवटी निवृत्तीच्या अंतिम पदावर परब्रह्माची अखंड भेट घडते; आणि एकदा ती भेट झाली की पुन्हा कधीही वियोग होत नाही.

जिथे ज्ञानाचे रूपांतर साक्षात्कारी विज्ञानात होते आणि मन उन्मनी अवस्थेला पोहोचते; तिथे सर्व तत्त्वांचा निरास होऊन साधक विवेकाने ब्रह्मरूप होतो.

विश्वाच्या मूळ पूर्वजाचा (परब्रह्माचा) शोध घेतला असता चंचल प्रकृती निश्चळात विलीन होते; आणि तिथे देव आणि भक्त हा द्वैताचा भेदच पार संपून जातो.

तिथे शोधायला गेले तर कोणतीही दृश्य वस्तू अस्तित्वात नाही, जड पदार्थ मुळातच मिथ्या आहेत; तरीही साधकाला समजण्यासाठी शब्दांनी थोडेफार बोलावे लागते.

अज्ञानाची शक्ती नाहीशी झाली आणि ज्ञानाचा अहंकारही मावळून गेला; मनाच्या सर्व वृत्ती शांत झाल्यावर साधकाची काय अद्भुत स्थिती होते ती पाहा!

खरा शक्तिपात हा असा असतो, जिथे चंचल मायेचा कोणताही फेरा उरत नाही; त्या शांत स्वरूपात साधक पूर्णपणे शांत आणि निर्विकार होऊन जातो.

चंचल मायेचे सर्व विकार जिथे विरून जातात तिथे केवळ निश्चळ परब्रह्म उरते; कारण चंचल आणि निश्चळ हे दोन्ही एकाच वेळी एकत्र राहणे शक्यच नाही.

महावाक्यांचा विचार करण्याचा मुख्य अधिकार संन्याशाला असतो; पण ज्याच्यावर ईश्वराची कृपा झाली आहे, असा प्रत्येक विचारी माणूस याचे चिंतन करू शकतो.

संन्यासी म्हणजे ज्याने काम-क्रोधादी षड्विकारांचा त्याग केला आहे तो, आणि खरा विचारवंतच खरा संन्यासी होय; प्रत्येकाला स्वतःच्या कर्माचे फळ निश्चयाने मिळते.

साक्षात जगदीश्वर अंतर्यामी प्रसन्न झाल्यावर तिथे कसला संशय उरणार? असो, हा गहन विचार केवळ खरे विचारवंतच जाणू शकतात.

जे जे या विचाराने ज्ञानी झाले ते सर्व पूर्णपणे निःसंग (अनासक्त) झाले; आणि ज्यांचा देहाभिमान शिल्लक राहिला, ते केवळ शरीराच्या मोहाचेच रक्षण करत बसले.

जेव्हा अलक्ष परब्रह्मावर चित्त स्थिर होते तेव्हा सर्व संशय आणि पूर्वपक्ष उडून जातात; आणि साक्षित्वाची सूक्ष्म जाणीवसुद्धा त्या परब्रह्मात विरून जाते.

आकाश आणि पाताळ ही दोन्ही नावे एकाच पोकळीची आहेत; दृश्य जगाचा मळ बाजूला काढला की अखंड एकरस शांतता प्रकट होते.

ते परब्रह्म मुळात अखंड अस्तित्वातच आहे, पण मन उपाधींमुळे त्याला मर्यादित पाहते; मायेच्या उपाधींचे निरसन झाल्यावर तिथे शब्दांना तरी काय स्थान उरणार?

ते परब्रह्म शब्दांच्या आणि कल्पनेच्या पलीकडचे असून मन-बुद्धीला अगोचर आहे; म्हणून स्वतःच्या अंतःकरणात शांतपणे या खऱ्या विचाराचा शोध घ्यावा.

शोधता शोधता ते सत्य अंतरात उमगते आणि समजलेले सर्व शब्द व्यर्थ ठरतात; कारण हे अलौकिक तत्त्व शब्दांत मांडणे अत्यंत कठीण आहे.

महावाक्यातील वाच्यार्थाचा शोध घेतला आणि त्या अलक्ष परब्रह्मात लक्ष्यार्थाचाही लय झाला; आता याच्यापुढे जे काही उरले आहे ते कोणीतरी जाणत्याने सांगावे!

जो शाश्वत सत्याचा शोध घेत गेला तोच खरा आत्मज्ञानी झाला; आणि सर्व विकार सोडून तो स्वतः त्या निर्विकार परब्रह्माशी एकरूप झाला.

स्वप्नात भयंकर दुःस्वप्न पाहिले तरी जागे झाल्यावर ते क्षणात खोटे ठरते; आणि नंतर आठवले तरी ते केवळ मिथ्याच असते.

प्रारब्धानुसार हे शरीर जिवंत राहो अथवा नष्ट होवो; ज्ञानी पुरुषाच्या अंतःकरणात आत्मज्ञानाचा हा विचार अढळपणे स्थिर झालेला असतो.

अग्नीमध्ये भाजून निघालेले बी जसे पुन्हा कधीही अंकुरत नाही; तसेच आत्मज्ञान प्राप्त झालेल्या पुरुषाचे वासनेचे मूळ बीज कायमचे नष्ट होते.

विवेकामुळे बुद्धी निश्चळ परब्रह्मात स्थिर झाली की सर्व कार्ये सहज सिद्धीस जातात; कारण विचारवंतांची बुद्धी त्या मूळ निश्चळ तत्त्वाशी एकरूप झालेली असते.

जो निश्चळाचे ध्यान करतो तो स्वतः निश्चळ बनतो, जो चंचलाचे ध्यान करतो तो चंचल होतो; आणि जो केवळ भूत-प्रेतांचे ध्यान करतो तो भूतच बनतो.

जो साधक आत्मज्ञानाच्या अंतिम मुक्कामावर पोहोचला त्याला ही माया काहीही करू शकत नाही; अंतर्मुख पुरुषाच्या दृष्टीने ही माया केवळ गारुड्याच्या खेळासारखी आभासी ठरते.

हे सर्व जग स्वप्नासारखे मिथ्या आहे हा विचार अंतरात पक्का झाला; की जगातील सर्व भीती क्षणात नाहीशी होते.

भगवंताच्या उपासनेचे ऋण फेडावे आणि भक्तांचा परिवार वाढवावा; आणि आपल्या अंतःकरणात विवेकाच्या प्रकाशाने सर्व सत्य समजून घ्यावे.