धन्य धन्य तो वाल्मीक । ऋषीमाजी पुण्यश्लोक ।
जयाचेन हा त्रिलोक्य । पावनजाला ॥१॥
ऋषींमध्ये अत्यंत पुण्यश्लोक असणारे महर्षी वाल्मीकी खरोखरच धन्य आहेत, ज्यांच्यामुळे हे संपूर्ण त्रिभुवन पावन झाले.
भविष्य आणी शतकोटी । हें तों नाहीं देखिलें दृष्टीं ।
धांडोळितां सकळ सृष्टि । श्रुत नव्हे ॥२॥
भविष्यातील घटना आधीच जाणून त्यावर शंभर कोटी श्लोकांचे महाकाव्य रचणे, असे आश्चर्य डोळ्यांनी कधी पाहिले नाही आणि जगात कुठे ऐकण्यातही आले नाही.
भविष्याचें येक वचन । कदाचित जालें प्रमाण ।
तरी आश्चिर्य मानिती जन । भूमंडळीचे ॥३॥
भविष्याविषयी बोललेला एखादा साधा शब्द जरी पुढे खरा ठरला, तरी या पृथ्वीवरील सर्व लोक थक्क होऊन त्याचे मोठे आश्चर्य मानतात.
नसतां रघुनाथावतार । नाहीं पाहिला शास्त्राधार ।
रामकथेचा विस्तार । विस्तारिला जेणें ॥४॥
प्रभू रामचंद्रांचा अवतार होण्यापूर्वीच, कोणताही आधीचा शास्त्रग्रंथ उपलब्ध नसताना ज्यांनी संपूर्ण रामकथेचा इतका भव्य विस्तार केला;
ऐसा जयाचा वाग्विळास । ऐकोनी संतोषला महेश ।
मग विभागिलें त्रयलोक्यास । शतकोटी रामायेण ॥५॥
त्यांचा असा अद्भुत काव्यरचनाविलास ऐकून साक्षात भगवान शंकरही संतुष्ट झाले, आणि त्यांनी ते शतकोटी रामायण तिन्ही लोकांमध्ये विभागून दिले.
ज्याचें कवित्व शंकरें पाहिलें । इतरां न वचे अनुमानलें ।
रामौपासकांसी जालें । परम समाधान ॥६॥
ज्यांचे अलौकिक काव्य साक्षात शंकराने मान्य केले, त्या काव्याचा थांगपत्ता इतरांच्या तर्काला काय लागणार? त्या रामायणाने रामोपासकांच्या मनाला परम समाधान दिले.
ऋषी होते थोर थोर । बहुतीं केला कवित्वविचार ।
परी वाल्मीकासारिखा कवेश्वर । न भूतो न भविष्यति ॥७॥
जगात मोठेमोठे श्रेष्ठ ऋषी होऊन गेले आणि अनेकांनी काव्याची निर्मिती केली; परंतु वाल्मीकींसारखा महाकवी पूर्वी कधी झाला नाही आणि पुढेही होणार नाही.
पूर्वीं केली दृष्ट कर्में । परी पावन जाला रामनामें ।
नाम जपतां दृढ नेमें । पुण्यें सीमा सांडिली ॥८॥
सुरुवातीच्या आयुष्यात अत्यंत वाईट कर्मे घडली होती, पण केवळ रामनामाच्या प्रभावाने ते पावन झाले; दृढ निश्चयाने नाम जपता जपता त्यांच्या पुण्याईने सर्व सीमा ओलांडल्या.
उफराटे नाम म्हणतां वाचें । पर्वत फुटले पापाचे ।
ध्वज उभारले पुण्याचे । ब्रह्मांडावरुते ॥९॥
उलट्या रूपाने 'मरा मरा' असे नाम जपता जपता त्यांच्या पापांचे पर्वत फुटून नष्ट झाले; आणि त्यांच्या पुण्याईचे निशाण थेट ब्रह्मांडाच्या पलीकडे फडकले.
वाल्मीकें जेथें तप केलें । तें वन पुण्यपावन जालें ।
शुष्क काष्ठीं अंकुर फुटले । तपोबळें जयाच्या ॥१०॥
वाल्मीकींनी ज्या तपोवनात उग्र तप केले ते वनच पावन झाले; आणि त्यांच्या तपोबळाने वाळलेल्या सुक्या लाकडांनाही हिरवे अंकुर फुटले.
पूर्वी होता वाल्हाकोळी । जीवघातकी भूमंडळीं ।
तोचि वंदिजे सकळीं । विबुधीं आणि ऋषेश्वरीं ॥११॥
सुरुवातीला जो पृथ्वीवर प्राण्यांचा घात करणारा साधा 'वाल्हा कोळी' होता, तोच पुढे सर्व ज्ञानी पंडित आणि महर्षी यांच्याकडून पूजनीय ठरला.
उपरती आणि अनुताप । तेथें कैंचें उरेल पाप ।
देह्यांततपें पुण्यरूप । दुसरा जन्म जाला ॥१२॥
मनात जेव्हा खरी विरक्ती आणि पश्चात्ताप जागतो, तेव्हा पाप शिल्लक राहणे शक्यच नाही; देहाचा अंत पाहणाऱ्या घोर तपश्चर्येने त्यांचा हा जणू दुसरा पुण्यमय जन्मच झाला.
अनुतापें आसन घातलें । देह्यांचें वारुळ जालें ।
तेंचि नाम पुढें पडिलें । वाल्मीक ऐसें ॥१३॥
तीव्र अनुतापाने ते तपाला बसले असता त्यांच्या देहावर मुंग्यांचे मोठे वारूळ तयार झाले; आणि त्यामुळेच पुढे त्यांना 'वाल्मीक' हे नाव मिळाले.
वारुळास वाल्मीक बोलिजे । म्हणोनि वाल्मीक नाम साजे ।
जयाच्या तीव्र तपें झिजे । हृदय तापसाचें ॥१४॥
वारुळाला संस्कृतमध्ये 'वल्मीक' म्हणतात, म्हणूनच त्यांना 'वाल्मीकी' हे नाव शोभून दिसते; त्यांच्या अशा उग्र तपाची महती ऐकून मोठमोठ्या तपस्व्यांचे हृदयही आश्चर्यचकित होते.
जो तापसांमाजीं श्रेष्ठ । जो कवेश्वरांमधें वरिष्ठ ।
जयाचें बोलणें पष्ट । निश्चयाचें ॥१५॥
जे सर्व तपस्वींमध्ये श्रेष्ठ आहेत, कवीश्वरांमध्ये सर्वात वरिष्ठ आहेत; आणि ज्यांचे आत्मज्ञानाचे विचार अत्यंत स्पष्ट व निश्चयाचे आहेत;
जो निष्ठावंतांचें मंडण । रघुनाथभक्तांचें भूषण ।
ज्याची धारणा असाधारण । साधकां सदृढ करी ॥१६॥
जे निष्ठावंतांचे भूषण आणि रामभक्तांचे खरे अलंकार आहेत; आणि ज्यांची बुद्धिमत्ता व दृढ धारणा साधकांना सन्मार्गावर पक्के करते;
धन्य वाल्मीक ऋषेश्वर । समर्थाचा कवेश्वर ।
तयासी माझा नमस्कार । साष्टांगभावें ॥१७॥
असे समर्थांचे श्रेष्ठ कवी असणारे महर्षी वाल्मीकी खरोखरच धन्य आहेत; त्या ऋषेश्वरांना माझा अनन्यभावाने साष्टांग नमस्कार असो.
वाल्मीक ऋषी बोलिला नसता । तरी आम्हांसी कैंची रामकथा ।
म्हणोनियां समर्था । काय म्हणोनी वर्णावें ॥१८॥
जर वाल्मीकी ऋषींनी आधी रामायण रचले नसते, तर आज आपल्यापर्यंत ही पवित्र रामकथा कशी पोहोचली असती? म्हणूनच त्या समर्थ महर्षींचे गुणगान किती म्हणून करावे?
रघुनथकीर्ति प्रगट केली । तेणें तयची महिमा वाढली ।
भक्त मंडळी सुखी जाली । श्रवणमात्रें ॥१९॥
त्यांनी प्रभू रामाची कीर्ती जगात प्रगट केली आणि त्यामुळे त्यांची स्वतःची थोरवीही अफाट वाढली; आणि केवळ त्या कथेच्या श्रवणाने सर्व भक्तमंडळी परम सुखी झाली.
आपुला काळ सार्थक केला । रघुनाथकीर्तिमधें बुडाला ।
भूमंडळीं उधरिला । बहुत लोक ॥२०॥
वाल्मीकींनी आपले आयुष्य संपूर्णपणे सत्कारणी लावले, ते स्वतः प्रभू रामाच्या कीर्तीत तल्लीन झाले; आणि त्यांनी या पृथ्वीवरील असंख्य लोकांचा उद्धार केला.
रघुनाथ भक्त थोर थोर । महिमा जयांचा अपार ।
त्या समस्तांचा किंकर । रामदास म्हणे ॥२१॥
प्रभू रामचंद्रांचे असे मोठे थोर भक्त होऊन गेले, ज्यांचा महिमा अथांग आहे; समर्थ रामदास म्हणतात, मी त्या सर्व संतांचा नम्र सेवक (किंकर) आहे.