श्री दासबोध – दशक सोळावा, समास दहावा

पंचमहाभूतांच्या आधाराने हे संपूर्ण जग चालते, जगात सर्वत्र पंचमहाभूतांचीच लगबग सुरू असते; आणि ही पंचमहाभूते निघून गेल्यावर जगात नक्की काय उरते?

श्रोता वक्त्याला म्हणाला, तुम्ही पंचमहाभूतांचा महिमा तर खूप वाढवून सांगितला; पण सत्व, रज आणि तम हे त्रिगुण कुठे गेले ते मला सांगा.

वक्ता म्हणाला, अंतरात्मा हेच पाचवे मुख्य भूत आहे आणि त्रिगुण हे त्याचेच अंगभूत भाग आहेत; मन शांत आणि एकाग्र करून हे तत्त्व नीट समजून घे.

भूत म्हणजे जे जे निर्माण झाले आहे ते सर्व; आणि त्रिगुणही निर्माण झालेल्या प्रकृतीच्या कक्षेतच येतात, एवढ्या उत्तराने तुझ्या मूळ शंकेचे निरसन झाले.

या पंचमहाभूतांच्या पलीकडे या दृश्य जगात काहीही नाही; आणि या महाभूतांपैकी एकही घटक दुसऱ्याशिवाय स्वतंत्रपणे काहीच करू शकत नाही.

अंतरात्म्यामुळे वायू निर्माण झाला, वायूच्या घर्षणातून अग्नी प्रगट झाला; आणि अग्नी शांत झाल्यावर त्यातून पाणी निर्माण झाले, असे शास्त्र सांगते.

पाण्याचा अथांग संचय साचला, तो सूर्यमंडळाच्या उष्णतेने आळला; आणि अग्नी व वायू यांच्या संयोगाने ही संपूर्ण पृथ्वी घट्ट आकारास आली.

जर अग्नी, वायू आणि सूर्य नसते, तर विश्वात केवळ प्रचंड शीतलताच पसरली असती; पण त्या थंड प्रकृतीमध्ये या तेजाने आवश्यक उष्णता निर्माण केली.

निसर्गाने सर्व घटकांची अशी अचूक सांगड घातली, म्हणूनच हा सृष्टीचा विस्तार एवढा वाढला; प्रत्येक सजीवाचे शरीर या तत्त्वांच्या योग्य मेळानेच तयार झाले.

जर जगात सर्वत्र केवळ थंडीच असती, तर सर्व प्राणी गारठून मरून गेले असते; आणि जर सर्वत्र केवळ उष्णताच असती, तर सर्व काही जळून खाक झाले असते.

पृथ्वीचे चिखलरूप आळून घट्ट झाले आणि सूर्याच्या किरणांनी ते वाळले; तेव्हा ईश्वराने सहजपणे यावर एक सुंदर तोडगा काढला.

त्यासाठी पावसाळा निर्माण केला ज्यामुळे तापलेली पृथ्वी थंड झाली; त्यानंतर काही उष्ण आणि काही थंड असा हिवाळा तयार केला.

हिवाळ्याच्या अति थंडीने लोक त्रस्त झाले आणि झाडे सुकून गेली; म्हणून पुढे उष्णतेचा आनंद देणारा उन्हाळा निर्माण केला.

त्या ऋतूंमध्येही सकाळ, दुपार आणि संध्याकाळ असे प्रहर करून; त्यामध्ये थंड आणि उष्ण वेळांची योग्य विभागणी केली.

अशी एकामागोमाग एक चक्रासारखी सुसंगत व्यवस्था लावून दिली; आणि म्हणूनच या पृथ्वीवरील सर्व प्राणिमात्र सुखाने जगू शकले.

अन्नाच्या विविध रसांमुळे शरीरात कठीण रोग होतात, म्हणून त्यावर निसर्गाने नाना औषधी वनस्पती निर्माण केल्या; सृष्टीची ही अंतर्गत रचना माणसाला समजली पाहिजे.

शरीराचे मूळ कारण रक्त आणि वीर्य हे जलतत्त्वच आहे, त्या पाण्यापासूनच शरीरात कठीण हाडे व दात तयार होतात; तसेच पृथ्वीच्या उदरात पाण्यापासून कठीण रत्ने तयार होतात.

सर्व सजीवांचा मूळ पाया हे पाणीच आहे, जगातील सर्व व्यापार पाण्यामुळेच चालतात; पाण्याशिवाय या जगात प्राणी तरी कसे जिवंत राहणार?

पाण्यापासूनच मोत्यासारखे तेजस्वी व सुंदर रत्न बनते; आणि हिरे, माणके, पाचू व इंद्रनील हे मौल्यवान खडेही जलाच्या प्रक्रियेतूनच आकारास येतात.

नक्की कोणाचा महिमा सांगावा? सर्व घटक एकमेकांत इतके कालवले गेले आहेत की, त्यांना एकमेकांपासून वेगळे कसे करायचे?

तरीही मनाला विवेक समजावा म्हणून हे थोडेसे स्पष्ट करून सांगितले; समाजातील चतुर व तार्किक लोक हा संपूर्ण विचार सहज समजून घेतात.

सर्व काही एकाच वेळी पूर्ण समजून घेणे सामान्य माणसाला शक्य होत नाही, कारण वेगवेगळ्या शास्त्रांमध्येही मतभेद दिसतात; आणि केवळ अनुमानाने खरा आत्मनिश्चय होत नाही.

भगवंताचे गुण इतके अगाध आहेत की प्रत्यक्ष शेषनागही आपल्या मुखाने त्यांचे पूर्ण वर्णन करू शकत नाही; ईश्वराच्या सत्तेशिवाय वेद आणि विधींचे नियमही अपूर्ण पडतात.

हा आत्मारामच सर्वांचे पालनपोषण करतो आणि संपूर्ण तिन्ही लोकांची काळजी वाहतो; त्या एका आत्म्याशिवाय या सर्व सृष्टीची क्षणात धूळधाण होईल.

जिथे हा आत्माराम नसतो तिथे काहीही टिकून राहू शकत नाही; त्याच्याशिवाय तिन्ही लोकांचे सर्व प्राणी केवळ निर्जीव प्रेतासारखे ठरतात.

आत्मा शरीरातून निघून गेला की मृत्यू येतो, आत्म्याशिवाय जीवन तरी कसे असणार? हा खरा विवेक माणसाने स्वतःच्या अंतःकरणात समजून घेतला पाहिजे.

विवेकाची ही समजही त्या अंतरात्म्याच्या कृपेनेच प्रगट होते; म्हणूनच प्रत्येकाने त्या जगदीश्वराचे अनन्यभावाने भजन केले पाहिजे.

ईश्वराची उपासना आचरणात आणली की हा सारासार विचार उमगू लागतो; या कारणास्तव प्रत्येकाने देवाची खरी ओळख करून घेतली पाहिजे.

ईश्वराच्या उपासनेचा मोठा भक्कम आधार असतो, उपासनेशिवाय माणूस निराधार होतो; प्रपंचात कितीही खटपट केली तरी उपासनेशिवाय अंतिम जय मिळत नाही.

ज्याच्या पाठीशी समर्थ ईश्वराचे अधिष्ठान नसते त्याला कोणीही सहज चिरडून टाकतो; म्हणूनच कसलाही विलंब न करता तात्काळ ईश्वराच्या भजनाला लागावे.

भक्ती, साधना आणि ज्ञानाचा नित्य अभ्यास यांमुळेच परलोकाचे परम कल्याण साधता येते; समर्थ रामदास म्हणतात, प्रत्येकाने हा विश्वास अंतःकरणात पक्का धरला पाहिजे.