पृथ्वीमधें लोक नाना । त्यास नाना उपासना ।
भावार्थें प्रवर्तले भजना । ठाईं ठाईं ॥१॥
या पृथ्वीवर नाना प्रकारचे लोक राहतात आणि त्यांच्या उपासनेच्या पद्धतीही वेगवेगळ्या आहेत; सर्वजण आपापल्या श्रद्धेनुसार ठिकठिकाणी भक्ती करत असतात.
अपुल्या देवास भजती । नाना स्तुती स्तवनें करिती ।
जे जे निर्गुण म्हणिती । उपासनेसी ॥२॥
प्रत्येक जण आपापल्या दैवताची पूजा करतो, नाना प्रकारची स्तोत्रे गाऊन देवाची स्तुती करतो; आणि आपल्याच उपासनेला 'निर्गुण' म्हणून श्रेष्ठ मानतो.
याचा कैसा आहे भाव । मज सांगिजे अभिप्राव ।
अरे हा स्तुतीचा स्वभाव । ऐसा आहे ॥३॥
अशा उपासनेमागील नक्की काय हेतू असतो आणि खरा भाव काय आहे? अरे, लोकांच्या या स्तुतीचा स्वभावच असा असतो हे समजून घे.
निर्गुण म्हणिजे बहुगुण । बहुगुणी अंतरात्मा जाण ।
सकळ त्याचे अंश हें प्रमाण । प्रचित पाहा ॥४॥
लोक ज्याला निर्गुण म्हणतात तो वस्तुतः अनंत गुणांनी युक्त असलेला अंतरात्माच असतो; आणि सृष्टीतील सर्व अवतार व देव हे त्याचेच अंश आहेत हा उघड अनुभव आहे.
सकळ जनासी मानावें तें । येका अंतरात्म्यास पावतें ।
अधिकारपरत्वें तें । मान्य कीजे ॥५॥
जगातील सर्व देवांची केलेली पूजा शेवटी त्या एकाच अंतरात्म्याला जाऊन पोहोचते; पण प्रत्येकाच्या अधिकारानुसार आणि समजुतीनुसार ती मान्य केली जाते.
श्रोता म्हणे हा अनुमान । मुळीं घालावें जीवन ।
तें पावे पानोपान । हे सध्या प्रचिती ॥६॥
तेव्हा श्रोत्याने शंका विचारली की, हा केवळ अंदाज झाला; झाडाच्या मुळाशी पाणी घातले की ते फांद्या-पानांपर्यंत पोहोचते हा तर प्रत्यक्ष अनुभव आहे.
वक्ता म्हणे तुळसीवरी । उदक घालावें पात्रभरी ।
परी न थिरे निमिषभरी । भूमीस भेदे ॥७॥
वक्ता म्हणाला, तुळशीच्या रोपावर भांडभर पाणी ओतले तरी ते पानांवर क्षणभरही टिकत नाही, ते थेट जमिनीच्या मुळाशीच झिरपून जाते.
थोरा वृक्षास कैसें करावें । सेंड्या पात्र कैसें न्यावें ।
याचा अभिप्राव देवें । मज निरोपावा ॥८॥
पण महाकाय वृक्षाचे काय करायचे? त्याच्या उंच शेंड्यावर पाण्याचे भांडे कसे घेऊन जाणार? याचे उत्तर समर्थांनी मला स्पष्ट करून सांगावे.
प्रजन्याचें उदक पडतें । तें तों मुळाकडे येतें ।
हात चि पावेना तेथें । काये करिती ॥९॥
आकाशातून पावसाचे पाणी पडते तेव्हा ते मुळाकडेच जाते; पण मानवाचा हात झाडाच्या शेंड्यापर्यंत पोहोचत नाही, मग तिथे काय करावे?
सकळास मूळ सांपडे । ऐसें पुण्य कैचें घडे ।
साधुजनाचें पवाडे । विवेकीं मन ॥१०॥
सर्व सृष्टीचे मूळ कारण सापडणे हे साध्या भाग्याने घडत नाही; विचारी संतांचे मनच अशा मूळ तत्त्वाचा शोध घेऊ शकते.
तथापी वृक्षांचेनि पडिपाडें । जीवन घालितां कोठें पडे ।
ये गोष्टीचें सांकडें । कांहींच नाहीं ॥११॥
तरीही झाडाच्या नियमाप्रमाणे पाहिले तरी भक्तीचे पाणी शेवटी मुळालाच जाऊन मिळते; त्यामुळे या गोष्टीत कसलीही अडचण किंवा संशय उरत नाही.
मागील आशंकेचें निर्शन । होतां जालें समाधान ।
आतां गुणास निर्गुण । कैसें म्हणती ॥१२॥
मागील शंकेचे निरसन झाल्याने श्रोत्याचे समाधान झाले; पण गुणांनी युक्त असलेल्या सगुणाला लोक 'निर्गुण' का म्हणतात?
चंचळपणें विकारलें । सगुण ऐसें बोलिलें ।
येर तें निर्गुण उरलें । गुणातीत ॥१३॥
जे चंचलतेमुळे विकारांना प्राप्त झाले त्याला 'सगुण' म्हटले जाते; आणि या सर्व गुणांच्या पलीकडे जे शुद्ध तत्त्व उरते तेच 'निर्गुण' होय.
वक्ता म्हणे हा विचार । शोधून पाहावें सारासार ।
अंतरीं राहातां निर्धार । नांव नाहीं ॥१४॥
वक्ता म्हणाला, हा सारासार विचार प्रत्येकाने स्वतः शोधून पाहिला पाहिजे; जेव्हा अंतःकरणात आत्म्याचा दृढ निश्चय होतो, तेव्हा शब्दांचे कोणतेही नाव शिल्लक उरत नाही.
विवेकेंचि तो मुख्य राजा । आणि सेवकाचें नांव राजा ।
याचा विचार समजा । वेवाद खोटा ॥१५॥
राज्याचा खरा मालक राजा असतो आणि एखाद्या सेवकाचे नावही चुकून 'राजा' असू शकते; या दोघांतील भेद समजून घ्यावा, व्यर्थ वाद घालण्यात अर्थ नाही.
कल्पांतप्रळईं जें उरलें । तें निर्गुण ऐसें बोलिलें ।
येर तें अवघेंचि जालें । मायेमधें ॥१६॥
महाप्रलयाच्या शेवटी जे अविनाशी शिल्लक राहते त्यालाच 'निर्गुण' म्हटले जाते; बाकीचा सर्व दृश्य पसारा केवळ मायेच्या खेळात निर्माण झालेला असतो.
सेना शाहार बाजार । नाना यात्रा लाहानथोर ।
शब्द उठती अपार । कैसे निवडावे ॥१७॥
सैन्याची गर्दी, बाजारपेठ आणि यात्रांमध्ये लहान-मोठ्या लोकांचे अफाट आवाज उठतात; त्या सर्व कोलाहलात एकाचे बोलणे कसे वेगळे ओळखायचे?
काळामधें प्रज्यन्यकाळ । मध्यरात्रीं होतां निवळ ।
नाना जीव बोलती सकळ । कैसे निवडावे ॥१८॥
पावसाळ्याच्या दिवसांत मध्यरात्री पूर्ण शांततेत अनेक प्रकारचे कीटक आणि बेडूक ओरडतात; त्या सर्व आवाजांची पारख कशी करायची?
नाना देश भाषा मतें । भूमंडळीं असंख्यातें ।
बहु ऋषी बहु मतें । कैसीं निवडावीं ॥१९॥
नाना देश, अनेक भाषा आणि जगात पसरलेली असंख्य मते; तसेच अनेक ऋषींची वेगवेगळी विचारसरणी यातून सत्य कसे निवडून काढायचे?
वृष्टी होतां च अंकुर । सृष्टीवरी निघती अपार ।
नाना तरु लाहानथोर । कैसे निवडावे ॥२०॥
पाऊस पडताच जमिनीतून अगणित अंकुर फुटतात; त्यातून उगवलेली लहान-मोठी असंख्य झाडे कशी ओळखावीत?
खेचरें भूचरें जळचरें । नाना प्रकारींचीं शरीरें ।
नान रंग चित्रविचित्रें । कैसी निवडावीं ॥२१॥
आकाशात उडणारे, जमिनीवर चालणारे आणि पाण्यात पोहणारे नाना रंगांचे विविध प्राणी कसे निवडून काढावेत?
कैसें दृश्य आकारलें । नानापरीं विकारलें ।
उदंडचि पैसावलें । कैसें निवडावें ॥२२॥
हे दृश्य जग कसे आकारास आले, ते अनेक विकारांनी कसे विस्तारले; या अथांग पसाऱ्यातून मूळ सत्य कसे वेगळे करायचे?
पोकळीमधें गंधर्वनगरें । नाना रंग लाहनथोरें ।
बहु वेक्ति बहु प्रकारें । कैसीं निवडावीं ॥२३॥
आकाशात निर्माण होणारी ढगांची गंधर्वनगरे, त्यांचे विविध रंग आणि क्षणोक्षणी बदलणारी रूपे यातून खरे काय ते कसे ठरवायचे?
दिवसरजनीचे प्रकार । चांदिणें आणी अंधकार ।
विचार आणी अविचार । कैसा निवडावा ॥२४॥
दिवस आणि रात्र, चांदणे आणि अंधार; तसेच सारासार विचार आणि अविचार यांमधील भेद कसा स्पष्ट करावा?
विसर आणी आठवण । नेमस्त आणी बाष्कळपण ।
प्रचित आणी अनुमान । येणें रितीं ॥२५॥
विस्मरण आणि स्मरण, नेमकेपणा आणि बाष्कळ बडबड; तसेच प्रत्यक्ष अनुभव आणि केवळ पोकळ अनुमान यातील फरक कसा जाणावा?
न्याय आणी अन्याय । होय आणी न होये ।
विवेकेंविण काये । उमजों जाणे ॥२६॥
न्याय आणि अन्याय, काय घडेल आणि काय घडणार नाही; विवेकाशिवाय या गोष्टींचे मर्म कोणाला समजणार?
कार्यकर्ता आणी निकामी । शूर आणी कुकर्मी ।
धर्मी आणी अधर्मी । कळला पाहिजे ॥२७॥
खरा कार्यकर्ता कोण आणि निरुपयोगी आळशी कोण, खरा शूर कोण आणि वाईट कृत्य करणारा कोण; तसेच धर्मात्मा कोण आणि अधर्मी कोण, हे ओळखता आले पाहिजे.
धनाढ्य आणि दिवाळखोर । साव आणि तश्कर ।
खरें खोटें हा विचार । कळला पाहिजे ॥२८॥
श्रीमंत कोण आणि दिवाळखोर कोण, खरा सावकार कोण आणि चोर कोण; तसेच खरे काय आणि खोटे काय, याची अचूक पारख झाली पाहिजे.
वरिष्ठ आणि कनिष्ठ । भ्रष्ट आणी अंतरनिष्ठ ।
सारासार विचार पष्ट । कळला पाहिजे ॥२९॥
श्रेष्ठ कोण आणि कनिष्ठ कोण, आचारभ्रष्ट कोण आणि खरा अंतर्मुख ज्ञानी कोण; हा सारासार विचार प्रत्येकाला अगदी स्पष्टपणे समजला पाहिजे.