धन्य धन्य हा वैश्वानरु । होये रघुनाथाचा श्वशुरु ।
विश्वव्यापक विश्वंभरु । पिता जानकीचा ॥१॥
हा वैश्वानर (अग्नी) खरोखरच अत्यंत धन्य आहे, जो प्रभू रामचंद्रांचा सासरा (सीतामाईचे रक्षण करणारा आणि भूमीतून प्रकट झालेल्या जानकीचा पिता) मानला जातो; तो संपूर्ण विश्वात भरून राहणारा आहे.
ज्याच्या मुखें भगवंत भोक्ता । जो ऋषीचा फळदाता ।
तमहिमरोगहर्ता । भर्ता विश्वजनाचा ॥२॥
ज्याच्या मुखातून प्रत्यक्ष भगवंत यज्ञातील आहुती ग्रहण करतो, जो ऋषींना त्यांच्या यज्ञाचे फळ देतो, अंधार, थंडी आणि रोगांचा नाश करतो, असा हा संपूर्ण जगाचे पालन करणारा अग्नी आहे.
नाना वर्ण नाना भेद । जीवमात्रास अभेद ।
अभेद आणी परम शुध । ब्रम्हादिकासी ॥३॥
सृष्टीत अनेक वर्ण आणि जातींचे भेद असले, तरी अग्नी सर्व प्राणिमात्रांमध्ये एकच राहून भेद करत नाही; तो ब्रह्मादिकांसाठीही अत्यंत पवित्र आणि निर्लेप आहे.
अग्नीकरितां सृष्टी चाले । अग्नीकरितां लोक धाले ।
अग्नीकरितां सकळ ज्याले । लाहानथोर ॥४॥
अग्नीमुळेच संपूर्ण सृष्टीचे व्यवहार चालतात, अग्नीवर अन्न शिजल्यामुळेच लोकांचे पोट भरते; आणि लहान-मोठे सर्व जीव या अग्नीच्या उष्णतेमुळेच जिवंत राहतात.
अग्नीनें आळलें भूमंडळ । लोकांस राहव्या जालें स्थळ ।
दीप दीपिका नाना ज्वाळ । जेथें तेथें ॥५॥
अग्नीच्या उष्णतेनेच पृथ्वी आळून घट्ट झाली आणि लोकांना राहण्यासाठी जागा तयार झाली; घरात लागणारे दिवे, मशाली आणि अग्नीच्या ज्वाळा सर्वत्र पसरलेल्या आहेत.
पोटामधें जठराग्नी । तेणें क्षुधा लागे जनीं ।
अग्नीकरितां भोजनीं । रुची येते ॥६॥
पोटामध्ये जठराग्नी वास करतो, ज्यामुळे माणसाला भूक लागते; आणि अग्नीमुळेच जेवणातील अन्नाला खरी चव येते.
अग्नी सर्वांगीं व्यापक । उष्णें राहे कूणी येक ।
उष्ण नस्तां सकळ लोक । मरोन जाती ॥७॥
अग्नी सर्व शरीरात उष्णतेच्या रूपाने व्यापून राहतो; जर शरीरातील ही उष्णता नाहीशी झाली, तर सर्व माणसे तात्काळ गार पडून मरण पावतील.
आधीं अग्नी मंद होतो । पुढें प्राणी तो नासतो ।
ऐसा हा अनुभव येतो । प्राणीमात्रासी ॥८॥
माणसाचा अंत जवळ आला की आधी शरीरातील अग्नी मंदावतो आणि मग तो जीव मरण पावतो; सर्व प्राण्यांच्या बाबतीत हाच प्रत्यक्ष अनुभव येतो.
असतां अग्नीचें बळ । शत्रु जिंके तात्काळ ।
अग्नी आहे तावत्काळ । जिणें आहे ॥९॥
शरीरात जोपर्यंत अग्नीचे बळ असते, तोपर्यंत माणूस रोगांवर मात करू शकतो; जोपर्यंत शरीरात अग्नी टिकून आहे, तोपर्यंतच जीवन आहे.
नाना रस निर्माण जाले । अग्नीकरितां निपजले ।
माहांरोगी आरोग्य जाले । निमिषमात्रें ॥१०॥
अनेक औषधी रस अग्नीच्या साहाय्यानेच शिजवून तयार केले जातात; ज्यामुळे मोठमोठे रोगी एका क्षणात निरोगी होतात.
सूर्य सकळांहून विशेष । सूर्याउपरी अग्नीप्रवेश ।
रात्रभागीं लोक अग्नीस । साहें करिती ॥११॥
दिवसा सूर्य हा सर्वात मोठा प्रकाश देणारा असतो, पण सूर्य मावळल्यावर अग्नीच कामास येतो; रात्रीच्या वेळी लोक अग्नीचाच दिवा म्हणून आधार घेतात.
अंत्यजगृहींचा अग्नी आणिला । त्यास दोष नाहीं बोलिला ।
सकळां गृहीं पवित्र जाला । वैश्वानरु ॥१२॥
अतिशूद्राच्या घरून आणलेला अग्नीसुद्धा शास्त्रामध्ये निर्दोष मानला गेला आहे; कारण वैश्वानर अग्नी हा सर्वांच्या घरात स्वभावतःच अतिशय पवित्र मानला जातो.
अग्नीहोत्र नाना याग । अग्नीकरितां होती सांग ।
अग्नी त्रुप्त होतां मग । सुप्रसन्न होतो ॥१३॥
अग्निहोत्र आणि मोठे यज्ञ अग्नीमुळेच पूर्णत्वास जातात; आणि आहुती मिळून अग्नी तृप्त झाला की सर्व देवता प्रसन्न होतात.
देव दानव मानव । अग्नीकरितां चाले सर्व ।
सकळ जनासी उपाव । अग्नी आहे ॥१४॥
देव, दानव आणि मानव या सर्वांचे व्यवहार अग्नीच्या आधारानेच चालतात; जगातील प्रत्येक कार्यासाठी अग्नी हाच मुख्य उपाय आहे.
लग्नें करिती थोर थोर । नाना दारूचा प्रकार ।
भूमंडळीं यात्रा थोर । दारूनें शोभती ॥१५॥
मोठमोठ्या लग्नकार्यांत नाना प्रकारची दारूकामे केली जातात; आणि जत्रा-उत्सवांमध्ये होणारी आतषबाजी या अग्नीमुळेच शोभून दिसते.
नाना लोक रोगी होती । उष्ण औशधें सेविती ।
तेणे लोक आरोग्य होती । वन्हीकरितां ॥१६॥
माणसे आजारी पडली की उष्ण गुणधर्मांची औषधे घेतात; आणि अग्नीच्या प्रभावाने रोग दूर होऊन लोक निरोगी बनतात.
ब्रह्मणास तनुमनु । सूर्यदेव हुताशनु ।
येतद्विषईं अनुमानु । कांहींच नाहीं ॥१७॥
ब्राह्मणांचे शरीर आणि मन हे सूर्य व अग्नी यांच्यासारखे तेजस्वी असावे; याविषयी मनात कोणताही संशय बाळगण्याचे कारण नाही.
लोकामध्यें जठरानळु । सागरीं आहे वडवनाळु ।
भूगोळाबाहेर आवर्णानळु । शिवनेत्रीं विदुल्यता ॥१८॥
प्राण्यांच्या पोटात जठराग्नी असतो, समुद्रात वडवानल असतो, पृथ्वीबाहेर आवरणअग्नी असतो, आणि शंकराच्या तिसऱ्या डोळ्यात प्रलयाची वीज असते.
कुपीपासून अग्नी होतो । उंचदर्पणीं अग्नी निघतो ।
काष्ठमंथनी प्रगटतो । चकमकेनें ॥१९॥
काचेच्या भिंगातून सूर्यकिरण एकत्र करून अग्नी पेटवला जातो, आरशातून अग्नी निघतो; तसेच लाकडांच्या घर्षणातून आणि गारगोटीच्या चकमकीने अग्नी प्रगट होतो.
अग्नी सकळां ठाईं आहे । कठीण घिसणीं प्रगट होये ।
आग्यासर्पें दग्ध होये । गिरिकंदरें ॥२०॥
अग्नी सर्वत्र सुप्त रूपात भरलेला आहे, दोन कठीण वस्तूंचे घर्षण होताच तो भडकतो; आणि जंगलात लागलेल्या वणव्याने संपूर्ण डोंगर आणि गुहा जळून खाक होतात.
अग्नीकरितां नाना उपाये । अग्नीकरितां नाना अपाय ।
विवेकेंविण सकल होये । निरार्थक ॥२१॥
अग्नीमुळे जीवनात अनेक सोयी होतात आणि बेसावध राहिल्यास अग्नीमुळेच मोठे अनर्थही घडतात; म्हणून विवेकाशिवाय वागल्यास सर्व काही व्यर्थ ठरते.
भूमंडळीं लाहानथोर । सकळांस वन्हीचा आधार ।
अग्निमुखें परमेश्वर । संतुष्ट होये ॥२२॥
पृथ्वीवरील लहान-मोठ्या सर्व जीवांना अग्नीचाच आधार आहे; आणि यज्ञात अग्नीच्या मुखातून दिलेली आहुती प्रत्यक्ष परमेश्वराला तृप्त करते.
ऐसा अग्नीचा महिमा । बोलिजे तितुकी उणी उपमा ।
उत्तरोत्तर अगाध महिमा । अग्नीपुरुषाचा ॥२३॥
असा या अग्नीचा महिमा आहे, त्याच्यापुढे जगातील सर्व उपमा अपुऱ्या पडतात; या अग्नीपुरुषाचे सामर्थ्य उत्तरोत्तर अगाध आहे.
जीत असतां सुखी करी । मेल्यां प्रेत भस्म करी ।
सर्वभक्षकु त्याची थोरी । काये म्हणोनी सांगावी ॥२४॥
माणूस जिवंत असताना अग्नी अन्न शिजवून त्याला सुखी करतो आणि मेल्यावर त्याच्या देहाला जाळून भस्म करतो; अशा या सर्वभक्षक अग्नीचे थोरपण काय सांगावे?
सकळ सृष्टीचा संव्हार । प्रळय करी वैश्वानर ।
वैश्वानरें पदार्थमात्र । कांहींच उरेना ॥२५॥
प्रलयकाळात हाच वैश्वानर सर्व सृष्टीचा संहार करतो; आणि त्या महाप्रलयाच्या अग्नीमध्ये कोणताही दृश्य पदार्थ शिल्लक उरत नाही.
नाना होम उदंड करिती । घरोघरीं वैशदेव चालती ।
नाना क्षेत्रीं दीप जळती । देवापासीं ॥२६॥
घरोघरी वैश्वदेव आणि यज्ञाचे होम केले जातात; आणि तीर्थक्षेत्रांत देवासमोर अखंड दीप जळत असतात.
दीपाराधनें निलांजनें । देव वोवाळिजे जनें ।
खरें खोटें निवडणें । दिव्य होतां ॥२७॥
नीरांजने लावून आणि दिवे ओवाळून लोक देवाची आरती करतात; आणि सत्य-असत्याचा निवाडा करण्यासाठी प्राचीन काळी अग्नीची दिव्य परीक्षा घेतली जात असे.
अष्टधा प्रकुर्ती लोक तिन्ही । सकळ व्यापून राहिला वन्ही ।
अगाध महिमा वदनीं । किती म्हणोनी बोलावा ॥२८॥
अष्टधा प्रकृती आणि तिन्ही लोक या सर्वांना अग्नीने व्यापून ठेवले आहे; त्याचा अगाध महिमा मुखाने किती म्हणून वर्णन करावा?
च्यारी श्रृंगें त्रिपदीं जात । दोनी शिरें सप्त हात ।
ऐसा बोलिला शास्त्रार्थ । प्रचितीविण ॥२९॥
वेदात अग्नीला चार शिंगे, तीन पाय, दोन मस्तके आणि सात हात असलेला म्हटले आहे; पण हा तात्त्विक विचार प्रत्यक्ष अनुभवाशिवाय समजत नाही.
ऐसा वन्ही उष्णमूर्ती । तो मी बोलिलों येथामती ।
न्यून्यपूर्ण क्षमा श्रोतीं । केलें पाहिजे ॥३०॥
असा हा उष्णतारूप अग्नी मी माझ्या बुद्धीनुसार थोडक्यात सांगितला; यात काही कमी-अधिक झाले असल्यास श्रोत्यांनी क्षमा करावी.