श्री दासबोध – दशक सोळावा, समास सहावा

हा वायुदेव खरोखरच अत्यंत धन्य आहे, ज्याचा स्वभाव अत्यंत अद्भुत आहे; कारण या वायूमुळेच जगातील सर्व सजीव जिवंत राहून व्यवहार करतात.

वायूमुळेच श्वासोच्छ्वास चालतो, वायूच्या आधारानेच वाणी प्रगट होऊन विद्यांचा अभ्यास करता येतो; आणि वायूमुळेच संपूर्ण शरीराची हालचाल घडते.

हालचाल करणे, वळणे, हातपाय पसरणे, गती रोखणे आणि अवयव आकुंचन पावणे; तसेच शरीरातील प्राण, अपान, व्यान, उदान आणि समान हे पाच मुख्य वायू होत.

नाग, कूर्म, कृकल, देवदत्त आणि धनंजय हे पाच उपवायू शरीरात कार्यरत असतात; अशा प्रकारे वायूचे अनंत प्रकार आणि कार्ये शरीरात चालतात.

हा वायू आधी विश्वात (ब्रह्मांडात) प्रगट झाला आणि त्याने सर्व देवतांना बळ दिले; आणि तिथूनच तो मानवी शरीरात (पिंडात) नाना गुणांनी प्रगट झाला.

स्वर्गलोकातील सर्व देव, पराक्रमी दानव, आणि मृत्युलोकातील मानव व प्रख्यात राजे हे सर्व वायूच्याच जोरावर टिकून आहेत.

मानवी शरीरातील विविध प्रवृत्ती, अनंत प्रकारची हिंस्र श्वापदे, आणि जंगलातील व पाण्यातील प्राणी आनंदाने खेळतात ते या वायूमुळेच होय.

त्या सर्वांमध्ये वायू संचार करतो, आकाशातील पक्षी वायूच्या आधाराने उडतात; आणि अग्नीचे प्रचंड भडकेही या वायूच्या वेगामुळेच उसळतात.

हा वायूच आकाशात ढगांची दाटी करतो आणि क्षणात त्यांना हाकलून लांब नेऊन पांगवतो; जगाचा कारभार चालवणारा असा दुसरा कोणताही मुत्सद्दी नाही.

शरीरात जरी अंतरात्म्याची सत्ता चालत असली, तरी बाह्य विश्वात व्यापकपणाच्या बाबतीत या महावायूची बरोबरी कोणीही करू शकत नाही.

पर्वतांसारखे महाकाय ढग लोकांच्या कल्याणासाठी पाऊस पाडण्यास आकाशात गोळा होतात; आणि त्या ढगांतून विजांचा जो कडकडाट होतो तो वायूच्याच बळाने होतो.

चंद्र, सूर्य, नक्षत्रांच्या माळा, ग्रहांची मंडळे आणि ढगांचे थर; या विश्वातील या सर्व हालचाली केवळ वायूच्या सत्तेनेच चालतात.

सर्व घटक हवेत इतके मिसळले आहेत की ते वेगळे करता येत नाहीत; हा निसर्गाचा गुंतागुंतीचा खेळ सामान्य माणसाला कसा समजणार?

वायू वेगाने सुटला की आकाशातून प्रचंड गारांचा वर्षाव होतो; आणि त्या गारांच्या माऱ्याने झाडांवरील पाखरे व जीव जमिनीवर गळून पडतात.

वायूच्या कमळाकार रचनेवरच प्रलयजलाचा अथांग संचय स्थिर आहे; आणि त्या पाण्याच्या आधारावर शेषनागाने या संपूर्ण पृथ्वीला तोलून धरले आहे.

शेषनागाचा मुख्य आहार हा वायूच आहे, वायूच्या सेवनाने त्याचे शरीर बलवान होते; आणि म्हणूनच तो या संपूर्ण भूमंडळाचा भार आपल्या मस्तकावर पेलू शकतो.

पुराणातील महाकूर्माचे शरीर इतके विशाल आहे की जणू संपूर्ण ब्रह्मांड उलटे ठेवल्यासारखे भासते; तेवढे अजस्र शरीरही या वायूच्याच आधाराने तरंगते.

वराहाने आपल्या दाढेवर या संपूर्ण पृथ्वीला उचलून धरले होते; त्याच्या अंगातील ती प्रचंड ताकदही या वायूच्याच बळाने निर्माण झाली होती.

ब्रह्मा, विष्णू, महेश आणि चौथा साक्षात जगदीश्वर; या सर्वांच्या कार्यामागे वायूचेच मूळ सामर्थ्य असते, हे विवेकी पुरुष जाणतात.

तेहतीस कोटी देव, अठ्ठ्याऐंशी हजार महर्षी, आणि असंख्य सिद्ध व योगी हे सर्व वायूच्याच चैतन्याने सामर्थ्यवान झाले आहेत.

नऊ कोटी कात्यायनी, छप्पन्न कोटी चामुंडा, आणि साडेतीन कोटी भूत-पिशाच्चांच्या योनी; या सर्व वायूच्याच सूक्ष्म रूपात वास करतात.

सर्व भूत-देवता आणि नानाविध शक्तींची शरीरे वायुरूपच असतात; आणि पृथ्वीवर असे अगणित जीव या वायूमुळेच वावरत आहेत.

शरीरात आणि संपूर्ण विश्वात पुरून उरलेला हा वायू ब्रह्मांडाच्या बाह्य आवरणापर्यंत पसरला आहे; सर्व ठिकाणी हा समर्थ वायूच व्यापून राहिला आहे.

असा हा महासमर्थ पवनदेव आहे, ज्याचा पुत्र साक्षात मारुतीराय (हनुमंत) आहे; ज्या हनुमंताचे संपूर्ण तन आणि मन प्रभू रामाच्या स्मरणात मग्न असते.

हनुमंत हा वायूचाच प्रसिद्ध पुत्र आहे, पिता आणि पुत्रात काहीही भेद नसतो; म्हणून पराक्रमाच्या बाबतीत हे दोघेही पूर्णपणे एकरूप आहेत.

हनुमंताला जगाचा 'प्राणनाथ' म्हटले जाते, कारण तो साक्षात वायूचेच रूप आहे; आणि प्राणाशिवाय जगातील सर्व काही क्षणात व्यर्थ ठरते.

बालपणी इंद्राने वज्र मारल्यामुळे हनुमंत मूर्च्छित झाला, तेव्हा संतप्त झालेल्या वायूने विश्वातील आपला संचार पूर्णपणे रोखून धरला; त्यामुळे सर्व देवांचा जीव गुदमरून प्राणांतिक संकट ओढवले.

तेव्हा सर्व देवांनी एकत्र येऊन वायूची प्रार्थना आणि स्तुती केली; तेव्हा कुठे वायू प्रसन्न झाला आणि त्याने विश्वाचा श्वास मोकळा केला.

म्हणूनच हनुमंत हा अत्यंत पराक्रमी आणि साक्षात ईश्वराचा अवतार आहे; त्याचा अद्वितीय पुरुषार्थ पाहून सर्व देव थक्क होऊन पाहत राहिले.

राक्षसांनी सर्व देवांना लंकेत बंदी बनवून ठेवले होते, हनुमंताने ते पाहिले; आणि त्याने रावणाच्या सैन्याचा संहार करून संपूर्ण लंका विस्कटून टाकली.

त्याने देवांच्या अपमानाचा व अन्यायाचा बदला घेतला आणि राक्षसांचे मूळच उखडून काढले; त्या वानरश्रेष्ठाचा तो पराक्रम पाहून सर्वांना मोठे आश्चर्य वाटले.

सिंहासनावर बसलेल्या रावणावर चाल करून जाऊन हनुमंताने त्याला मुठीचे तडाखे दिले; आणि लंकेमध्ये पाण्याचा थेंबही मिळू नये अशी नाकेबंदी केली.

देवांना हनुमंताचा मोठा आधार वाटला, त्यांनी त्याचा अद्भुत पराक्रम पाहिला; आणि ते मनात प्रभू रामचंद्रांची आर्ततेने करुणा भाकू लागले.

हनुमंताच्या साहाय्याने सर्व दुष्ट दैत्य मारले गेले आणि देवांची तात्काळ सुटका झाली; ज्यामुळे तिन्ही लोकांचे सर्व सजीव सुखी झाले.