धन्य धन्य हा सूर्यवौंश । सकळ वौंशामधें विशेष ।
मार्तंडमंडळाचा प्रकाश । फांकला भूमंडळीं ॥१॥
हा सूर्यवंश खरोखरच अत्यंत धन्य आहे, सर्व वंशांमध्ये तो सर्वात श्रेष्ठ मानला जातो; कारण प्रत्यक्ष सूर्यमंडळाचा दिव्य प्रकाश या संपूर्ण पृथ्वीवर फाकला आहे.
सोमाआंगीं आहे लांछन । पक्षा येका होय क्षीण ।
रविकिर्ण फांकता आपण । कळाहीन होये ॥२॥
चंद्राच्या अंगावर डाग (लांछन) आहे आणि एका पंधरवड्यात तो क्षीण होत जातो; आणि सूर्यकिरण पसरताच तो चंद्र स्वतःच निस्तेज व कळाहीन बनतो.
याकारणें सूर्यापुढें । दुसरी साम्यता न घडे ।
जयाच्या प्रकाशें उजेडे । प्राणीमात्रासी ॥३॥
या कारणास्तव सूर्याची बरोबरी इतर कोणाशीही होऊ शकत नाही; ज्याच्या तेजाने या जगातील सर्व प्राणिमात्रांचे जीवन उजळून निघते.
नाना धर्म नाना कर्में । उत्तमें मध्यमें अधमें ।
सुगमें दुर्गमें नित्य नेमें । सृष्टीमधें चालती ॥४॥
नाना प्रकारचे धर्म, विविध कर्मे, उत्तम, मध्यम व कनिष्ठ व्यवहार, आणि कठीण व सोपी नित्य कर्मे या जगात सूर्याच्या उदयामुळेच चालतात.
वेदशास्त्रें आणी पुराणें । मंत्र यंत्र नाना साधनें ।
संध्या स्नान पूजाविधानें । सूर्येंविण बापुडीं ॥५॥
वेद, शास्त्रे, पुराणे, मंत्र-यंत्रांची साधने, स्नान-संध्या आणि देवपूजा या सर्व गोष्टी सूर्याच्या उजेडाशिवाय पूर्णपणे असहाय्य व व्यर्थ ठरतात.
नाना योग ना मतें । पाहों जातां असंख्यातें ।
जाती आपुलाल्या पंथें । सूर्यौदय जालियां ॥६॥
असंख्य प्रकारच्या योगसाधना आणि निरनिराळे पंथ सूर्याचा उदय झाल्यावरच आपापल्या मार्गाने आचरणात आणले जातात.
प्रपंचिक अथवा परमार्थिक । कार्य करणें कोणीयेक ।
दिवसेंविण निरार्थक । सार्थक नव्हे ॥७॥
प्रपंचातील व्यवहार असो वा परमार्थाचे कोणतेही मोठे कार्य असो; दिवसाच्या प्रकाशाशिवाय सर्व काही व्यर्थ ठरते, काहीही साध्य होत नाही.
सूर्याचें अधिष्ठान डोळे । डोळे नसतां सर्व आंधळे ।
याकारणें कांहींच न चले । सूर्येंविण ॥८॥
सूर्याचे मुख्य अधिष्ठान डोळ्यांमध्ये आहे आणि डोळे नसतील तर सर्व जग आंधळे होते; म्हणूनच सूर्याच्या प्रकाशाशिवाय जगात काहीच चालत नाही.
म्हणाल अंध कवित्वें करिती । तरी हेहि सुर्याचीच गती ।
थंड जालियां आपुली मती । मग मतिप्रकाश कैंचा ॥९॥
कदाचित कोणी म्हणेल की अंध लोकही उत्तम काव्य रचतात, तर ती बुद्धीची प्रतिभाही सूर्याच्याच उष्णतेने चालते; बुद्धी थंड पडली तर विचारांचा प्रकाश तरी कुठून येणार?
उष्ण प्रकाश तो सूर्याचा । शीत प्रकाश तो चंद्राचा ।
उष्णत्व नस्तां देह्याचा । घात होये ॥१०॥
उष्ण प्रकाश हा सूर्याचा गुणधर्म आहे आणि शीतल प्रकाश हा चंद्राचा आहे; पण शरीरातील मूळ उष्णताच जर नाहीशी झाली, तर माणसाचा तात्काळ अंत होतो.
याकारणें सूर्येंविण । सहसा न चले कारण ।
श्रोते तुम्ही विचक्षण । शोधून पाहा ॥११॥
या कारणास्तव सूर्याशिवाय कोणतेही कार्य पुढे चालू शकत नाही; हे सुजाण श्रोत्यांनो, तुम्ही स्वतःच्या अनुभवाने हे शोधून पाहा.
हरिहरांच्या अवतरमूर्ती । शिवशक्तीच्या अनंत वेक्ती ।
यापूर्वीं होता गभस्ती । आतां हि आहे ॥१२॥
हरी आणि हर यांचे अनेक अवतार झाले, शिव-शक्तीची अनंत रूपे प्रकटली; पण या सर्वांच्या आधीपासून हा सूर्य होता आणि आजही तो तसाच तळपत आहे.
जितुके संसारासि आले । तितुके सूर्याखालें वर्तले ।
अंती देहे त्यागून गेले । प्रभाकरादेखतां ॥१३॥
या संसारात जितके जीव जन्माला आले ते सर्व या सूर्याच्या छत्रछायेखालीच जगले; आणि शेवटी या सूर्याच्या साक्षीनेच देह त्यागून निघून गेले.
चंद्र ऐलीकडे जाला । क्षीरसागरीं मधून काढिला ।
चौदा रत्नांमधें आला । बंधु लक्षुमीचा ॥१४॥
चंद्र तर नंतर जन्माला आला, जेव्हा देव-दानवांनी क्षीरसागराचे मंथन केले; त्या वेळी निघालेल्या चौदा रत्नांमध्ये प्रकट झालेला तो लक्ष्मीचा भाऊ आहे.
विश्वचक्षु हा भास्कर । ऐसें जाणती लाहानथोर ।
याकारणें दिवाकर । श्रेष्ठांहून श्रेष्ठ ॥१५॥
सूर्य हा जगाचा डोळा (विश्वचक्षू) आहे, हे लहान-थोर सर्वजण जाणतात; या कारणास्तव हा दिवाकर सर्व श्रेष्ठांमध्ये श्रेष्ठ आहे.
अपार नभमार्ग क्रमणें । ऐसेंचि प्रत्यहीं येणें जाणें ।
या लोकोपकाराकारणें । आज्ञा समर्थाची ॥१६॥
अथांग आकाशमार्गातून दररोज अखंड प्रवास करणे, ही या सूर्याला जगाच्या कल्याणासाठी मिळालेली प्रत्यक्ष ईश्वराची आज्ञाच आहे.
दिवस नस्तां अंधकार । सर्वांसी नकळे सारासार ।
दिवसेंविण तश्कर । कां दिवाभीत पक्षी ॥१७॥
दिवस उजाडला नाही तर सर्वत्र अंधार पसरेल आणि कोणालाही खरे-खोटे समजणार नाही; दिवसाच्या प्रकाशाशिवाय केवळ चोर किंवा घुबडासारखे निशाचर पक्षीच राहू शकतील.
सूर्यापुढें आणिक दुसरें । कोण आणावें सामोरें ।
तेजोरासी निर्धारें । उपमेरहित ॥१८॥
अशा या सूर्यापुढे बरोबरी करण्यासाठी दुसरे कोणाला उभे करणार? तेजाचा महासागर असणारा हा सूर्य सर्व उपमांच्या पलीकडचा आहे.
ऐसा हा सविता सकळांचा । पूर्वज होय रघुनाथाचा ।
अगाध महिमा मानवी वाचा । काये म्हणोनि वर्णावी ॥१९॥
असा हा सर्वांचा जीवनदाता सूर्य साक्षात प्रभू रामचंद्रांचा मूळ पूर्वज आहे; मानवी वाणीने त्याचा अगाध महिमा कसा म्हणून वर्णावा?
रघुनाथवौंश पूर्वापर । येकाहूनि येक थोर ।
मज मतिमंदास हा विचार । काये कळे ॥२०॥
प्रभू रामाचा हा सूर्यवंश परंपरेने एकापेक्षा एक थोर महापुरुषांनी भरलेला आहे; माझ्यासारख्या सामान्य बुद्धीच्या माणसाला त्याचे पूर्ण रहस्य कसे समजणार?
रघुनाथाचा समुदाव । तेथें गुंतला अंतर्भाव ।
म्हणोनी वर्णितां महत्व । वाग्दुर्बळ मी ॥२१॥
प्रभू रामचंद्रांच्या परिवारात आणि भक्तीत माझे मन पूर्ण गुंतले आहे; म्हणूनच त्यांच्या पूर्वजांचा महिमा गाताना माझी वाणी तोकडी पडते.
सकळ दोषाचा परिहार । करितां सूर्यास नमस्कार ।
स्फूर्ति वाढे निरंतर । सूर्यदर्शन घेतां ॥२२॥
सूर्याला साष्टांग नमस्कार घातल्याने सर्व पापांचे व रोगांचे निवारण होते; आणि रोज सकाळी सूर्याचे दर्शन घेतल्याने बुद्धीतील चैतन्य व स्फूर्ती अखंड वाढत राहते.