आतां सकळांचे ज्नमस्थान । सकळ जीवांचे जीवन ।
जयास आपोनारायेण । ऐसें बोलिजे ॥१॥
आता सर्व सृष्टीचे मूळ उगमस्थान आणि सर्व जीवांचा खरा प्राण असणाऱ्या पाण्याचे निरूपण ऐका, ज्याला 'आपोनारायण' असे म्हटले जाते.
पृथ्वीस आधार आवर्णोदक । सप्तसिंधूचें सिंधोदक ।
नाना मेघीचें मेघोदक । भूमंडळीं चालिलें ॥२॥
पृथ्वीला आधार देणारे अथांग आवरणजल, सात समुद्रांचे पाणी आणि आकाशातील ढगांतून पडणारा पाऊस या भूमंडळावर अखंड वाहत असतो.
नाना नद्या नाना देसीं । वाहात मिळाल्या सागरासी ।
लाहानथोर पुण्यरासी । अगाध महिमे ॥३॥
विविध देशांतून वाहणाऱ्या नद्या शेवटी समुद्राला जाऊन मिळतात; लहान-मोठ्या नद्यांचे हे पावन प्रवाह अपार पुण्याई देणारे आहेत.
नद्या पर्वतींहून कोंसळल्या । नाना सांकडीमधें रिचविल्या ।
धबाबां खळाळां चालिल्या । असंभाव्य ॥४॥
पर्वतांवरून कोसळणाऱ्या नद्या अरुंद दऱ्यांमधून वेगाने खाली येतात; आणि प्रचंड आवाजाने खळाळत पाण्याचे अजस्र लोंढे वाहू लागतात.
कूप बावी सरोवरें । उदंड तळीं थोरथोरें ।
निर्मळें उचंबळती नीरें । नाना देसीं ॥५॥
विहिरी, बारवा, सरोवरे आणि ठिकठिकाणी बांधलेली भव्य तळी; अशा अनेक देशांत स्वच्छ व निर्मळ पाण्याचे साठे डोलताना दिसतात.
गायेमुखें पाट जाती । नाना कालवे वाहती ।
नाना झया झिरपती । झरती नीरें ॥६॥
गोमुखातून पाटाचे पाणी वाहते, शेतीसाठी नाना कालवे काढले जातात; आणि डोंगरातून गोड पाण्याचे झरे अखंड पाझरत राहतात.
डुरें विहीरें पाझर । पर्वत फुटोन वाहे नीर ।
ऐसे उदकाचे प्रकर । भूमंडळीं ॥७॥
पाझर, लहान विहिरी आणि पर्वत फोडून वाहणारे पाण्याचे पाट; या पृथ्वीवर अशा पाण्याचे अनंत प्रकार पाहायला मिळतात.
जितुके गिरी तितुक्या धारा । कोंसळती भयंकरा ।
पाभळ वाहाळा अपारा । उकळ्या सांडिती ॥८॥
पर्वतांवरून पाण्याचे भयानक धबधबे कोसळतात; आणि ओहोळ व लहान ओढे पाण्याच्या प्रचंड उकळ्या फोडत वाहतात.
भूमंडळीचें जळ आघवें। किती म्हणोनी सांगावें ।
नाना कारंजीं आणावें । बांधोनी पाणी ॥९॥
या पृथ्वीवरील पाण्याचा विस्तार किती म्हणून सांगावा? सुंदर कारंज्यांमध्ये पाणी अडवून त्याचे चित्तवेधक फवारे उडवले जातात.
डोहो डवंके खबाडीं टांकीं । नाना गिरिकंदरीं अनेकीं ।
नाना जळें नाना लोकीं । वेगळालीं ॥१०॥
डोह, पाणथळ खड्डे, डोंगरातील नैसर्गिक दगडी टाक्या; अशा नानाविध ठिकाणी वेगवेगळ्या प्रकारचे पाणी साठलेले असते.
तीर्थें येकाहून येक । माहां पवित्र पुण्यदायक ।
अगाध महिमा शास्त्रकारक । बोलोनि गेले ॥११॥
एकापेक्षा एक पवित्र आणि पुण्य देणारी तीर्थक्षेत्रे आहेत, ज्यांचा अगाध महिमा शास्त्रकारांनी ग्रंथांत वर्णन केला आहे.
नाना तीर्थांची पुण्योदकें । नाना स्थळोस्थळीं सीतळोदकें ।
तैसींच नाना उष्णोदकें । ठाईं ठाईं ॥१२॥
विविध तीर्थांमधील पवित्र पाणी, काही ठिकाणी अतिशय थंडगार पाणी, तर काही ठिकाणी जमिनीतून निघणारे उष्ण पाण्याचे झरेही आहेत.
नाना वल्लीमधें जीवन । नाना फळीं फुलीं जीवन ।
नाना कंदीं मुळीं जीवन । गुणकारकें ॥१३॥
विविध वेलींमध्ये आणि फळा-फुलांमध्ये जीवनरस असतो; तसेच औषधी वनस्पतींच्या कंदांमध्ये व मुळांमध्येही गुणकारी पाणीच भरलेले असते.
क्षीरोदकें सिंधोदकें । विषोदकें पीयूषोदकें ।
नाना स्थळांतरीं उदकें । नाना गुणाचीं ॥१४॥
दुधासारखे पाणी, समुद्राचे पाणी, विषारी पाणी आणि अमृतासारखे गोड पाणी; वेगवेगळ्या ठिकाणी वेगवेगळ्या गुणांचे पाणी आढळते.
नाना युक्षदंडाचे रस । नाना फळांचे नाना रस ।
नाना प्रकारीचे गोरस। मद पारा गुळत्र ॥१५॥
उसाचा गोड रस, विविध फळांचे नाना रस, दूध-दही-ताक यांसारखे दुग्धजन्य रस, तसेच मद्य आणि पारा हे सर्व द्रवरूप पाण्याचेच आविष्कार आहेत.
नाना मुक्तफळांचें पाणी । नाना रत्नी तळपें पाणी ।
नाना शस्त्रामधें पाणी । नाना गुणाचें ॥१६॥
मोत्यांमधील तेज (पाणी), मौल्यवान रत्नांची चमक आणि तलवारीसारख्या शस्त्रांवर चढवलेले पाणी; या सर्वांमध्ये पाणी विविध गुणांनी प्रगट होते.
शुक्लीत श्रोणीत लाळ मूत्र स्वेद । नाना उदकाचे नाना भेद ।
विवरोन पाहातां विशद । होत जातें ॥१७॥
वीर्य, रक्त, लाळ, मूत्र आणि घाम हे सर्व शरीरातील पाण्याचेच वेगवेगळे प्रकार आहेत; विचार करून पाहिले तर हे सर्व स्पष्ट उमगते.
उदकाचे देह केवळ । उदकाचेंचि भूमंडळ ।
चंद्रमंडळ सूर्यमंडळ । उदकाकरितां ॥१८॥
सर्व सजीवांचे देह पाण्यानेच बनलेले आहेत, ही संपूर्ण पृथ्वी पाण्यानेच आकारास आली; आणि चंद्रमंडळ व सूर्यमंडळ यांचे मूळ पोषणही या जलावरच आहे.
क्षारसिंधु क्षीरसिंधु । सुरासिंधु आज्यसिंधु ।
दधिसिंधु युक्षरससिंधु । शुद्ध सिंधु उदकाचा ॥१९॥
खाऱ्या पाण्याचा समुद्र, दुधाचा समुद्र, मद्याचा समुद्र, तुपाचा समुद्र, दह्याचा समुद्र, उसाच्या रसाचा समुद्र आणि शुद्ध पाण्याचा समुद्र असे सात समुद्र शास्त्रांत सांगितले आहेत.
ऐसें उदक विस्तारलें । मुळापासून सेवटा आलें ।
मधेहि ठाईं ठाईं उमटलें । ठाईं ठाईं गुप्त ॥२०॥
अशा प्रकारे पाणी सृष्टीच्या आरंभापासून शेवटापर्यंत सर्वत्र विस्तारले आहे; ते काही ठिकाणी उघड दिसते तर काही ठिकाणी गुप्त राहते.
जे जे बीजीं मिश्रीत जालें । तो तो स्वाद घेऊन उठिलें ।
उसामधें गोडीस आलें । परम सुंदर ॥२१॥
ज्या बियामध्ये पाणी मिसळते, त्या बियाची चव घेऊन ते प्रगट होते; उसात शिरल्यावर तेच पाणी अत्यंत गोड रसाचे रूप धारण करते.
उदकाचें बांधा हें शरीर । उदक चि पाहिजे तदनंतर ।
उदकचि उत्पत्तिविस्तार । किती म्हणोनी सांगावा ॥२२॥
हे शरीर पाण्यानेच घडवले गेले आहे आणि जगण्यासाठीही पाण्याचीच गरज असते; पाण्याच्या निर्मितीचा हा अफाट विस्तार किती म्हणून सांगावा?
उदक तारक उदक मारक । उदक नाना सौख्यदायेक ।
पाहातं उदकाचा विवेक । अलोलिक आहे ॥२३॥
पाणी माणसाला तारू शकते आणि पाणीच बुडवून मारूही शकते; ते नाना प्रकारची सुखे देते, पाण्याचा हा विचार खरोखरच अलौकिक आहे.
भूमंडळीं धांवे नीर । नाना ध्वनी त्या सुंदर ।
धबाबां धबाबां थोर । रिचवती धारा ॥२४॥
पृथ्वीवर वाहणाऱ्या पाण्याचे सुंदर नाद ऐकू येतात; आणि उंच कड्यांवरून पाण्याचे भव्य लोंढे धबाबा कोसळतात.
ठाईं ठाईं डोहो तुंबती । विशाळ तळीं डबाबिती ।
चबाबिती थबाबिती । कालवे पाट ॥२५॥
ठिकठिकाणी खोल डोह साचतात, विशाल तलाव पाण्याने तुडुंब भरतात; आणि कालवे व पाट शेतात वेगाने धावतात.
येकी पालथ्या गंगा वाहाती । उदकें सन्निधचि असती ।
खळाळां झरे वाहाती । भूमीचे पोटीं ॥२६॥
काही गुप्त नद्या जमिनीखालून वाहतात आणि पाणी अगदी जवळच असते; जमिनीच्या पोटात पाण्याचे खळाळणारे झरे अखंड वाहत असतात.
भूगर्भीं डोहो भरलें । कोण्ही देखिले ना ऐकिले ।
ठाईं ठाईं झोवीरे जाले । विदुल्यतांचे ॥२७॥
भूगर्भात पाण्याचे असे अथांग डोह साठलेले आहेत जे कोणी पाहिले नाहीत व ऐकले नाहीत; आणि तेथे ठिकठिकाणी सूक्ष्म विजेचे झोत तयार होतात.
पृथ्वीतळीं पाणी भरलें । पृथ्वीमधें पाणी खेळे ।
पृथ्वी प्रग्टलें । उदंड पाणी ॥२८॥
पृथ्वीच्या तळाशी पाणी भरलेले आहे, पृथ्वीच्या पोटात पाणी खेळते आहे; आणि जमिनीवरही अफाट पाणी प्रगट झालेले दिसते.
स्वर्गमृत्यपाताळीं । येक नदी तीन ताळीं ।
मेघोदक अंतराळीं । वृष्टी करी ॥२९॥
स्वर्ग, मृत्यू आणि पाताळ या तिन्ही लोकांत एकच गंगा नदी वाहते; आणि आकाशातील ढग या पृथ्वीवर अमृतासारखा पाऊस पाडतात.
पृथ्वीचें मूळ जीवन । जीवनाचें मूळ दहन ।
दहनाचें मूळ पवन । थोराहून थोर ॥३०॥
या पृथ्वीचे मूळ कारण पाणी आहे, पाण्याचे मूळ कारण अग्नी आहे; आणि त्या अग्नीचे मूळ कारण हा महावायू आहे जो सर्वांपेक्षा मोठा आहे.
त्याहून थोर परमेश्वर । महद्‍भूतांचा विचार ।
त्याहून थोर परात्पर । परब्रह्म जाणावें ॥३१॥
त्या वायूheaderपेक्षाही श्रेष्ठ जगदीश्वर आहे, ज्याच्या संकल्पातून महत्तत्त्व निर्माण झाले; आणि त्या सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ, पलीकडचे ते एकमेव परब्रह्म जाणावे.