श्री दासबोध – दशक सोळावा, समास सातवा

पृथ्वीचे मूळ कारण पाणी आहे, पाण्याचे मूळ कारण अग्नी आहे आणि अग्नीचे मूळ कारण वायू आहे, हे मागे स्पष्ट केले आहे.

आता त्या वायूचे मूळ काय आहे ते ऐका; तो म्हणजे सर्वांच्या अंतर्यामी असणारा हा अंतरात्माच होय, जो या सर्वांमध्ये अत्यंत चंचल आहे.

तो शरीरात येतो आणि जातो पण डोळ्यांना दिसत नाही, तो कधी एका जागी स्थिर बसत नाही; ज्याचे खरे रूप वेद आणि श्रुतींनाही कल्पनेने सांगता येत नाही.

विश्वाच्या प्रारंभी झालेले मूळ स्फुरण हेच अंतरात्म्याचे मूळ लक्षण आहे; आणि त्या जगदीश्वरापासून पुढे त्रिगुणांची उत्पत्ती झाली.

त्या त्रिगुणांपासून पुढे पंचमहाभूते निर्माण झाली आणि ती दृश्य रूपाला आली; त्या महाभूतांचे खरे स्वरूप विवेकाने ओळखून घ्यावे.

त्या महाभूतांमध्ये मुख्य आकाश हे इतर चारही भूतांमध्ये सर्वात व्यापक आहे; आणि आकाशाच्या पोकळीतच विश्वातील सर्व प्रकाश व अस्तित्व प्रगट होते.

भगवान विष्णू हेच मुख्य महत्तत्त्व (महद्भूत) आहेत, असा शास्त्रांचा संकेत आहे; परंतु याचे मर्म स्वतःच्या प्रत्यक्ष अनुभवाने समजून घेतले पाहिजे.

ज्या पंचमहाभूतांचा हा मोठा विस्तार सांगितला, त्या सर्वांमध्ये व्यापक असणारे आत्मतत्त्व कोणते, हे सखोल विचाराने अनुभवास येते.

आत्म्याच्या अफाट चपळतेपुढे वाऱ्याचा वेगही अगदी क्षुद्र ठरतो; आत्म्याची खरी गतिमानता स्वतःच्या मनात तपासून पाहावी.

आत्म्याशिवाय कोणतेही काम चालत नाही, तरीही तो डोळ्यांना दिसत नाही किंवा हाती लागत नाही; तो गुप्तपणे सर्व विचारांची हालचाल घडवून आणतो.

त्याने शरीर आणि संपूर्ण ब्रह्मांड व्यापून टाकले आहे, तो विविध शरीरांमध्ये विलास करतो; आणि विचारी माणसाला या विश्वाच्या अंतरंगात त्याचेच दर्शन घडते.

आत्म्याशिवाय हे जड शरीर चालणे कल्पांतातही शक्य नाही; अष्टधा प्रकृतीची सर्व रूपे या आत्म्यामुळेच दृश्य आकारास आली आहेत.

सृष्टीच्या प्रारंभापासून शेवटापर्यंत सर्व काही हा अंतरात्माच करतो; आणि या अंतरात्म्याच्याही पलीकडे असणारे जे निर्विकार तत्त्व आहे तेच परब्रह्म होय.

हा अंतरात्मा शरीरात राहतो, सर्व इंद्रियांना चेतना देतो; आणि देहाच्या संयोगाने नाना प्रकारची सुखे व दुःखे स्वतः अनुभवतो.

सात आवरणांचे हे ब्रह्मांड आहे आणि सात धातूंचे हे मानवी शरीर आहे; या शरीरामध्ये वावरणारा जो मुख्य चालक आहे तो हा आत्माच आहे हे ओळखावे.

कानाने शब्द ऐकून तो समजून घेतो आणि समजल्यावर लगेच उत्तर देतो; तसेच त्वचेच्या माध्यमातून कठीण, मऊ, थंड आणि गरम स्पर्श तोच ओळखतो.

डोळे भरून बाह्य वस्तू पाहणे, विविध पदार्थांची पारख करणे; आणि चांगले काय व वाईट काय हे मनात ठरवणे हे सर्व तोच करतो.

क्रूर नजर, सौम्य नजर, कपटी नजर आणि कृपादृष्टी; अशा नजरेतील सर्व सूक्ष्म भाव तो अचूक ओळखतो.

जिभेवर पडणाऱ्या विविध चवींचा फरक तो वेगळा करून जाणतो; आणि जे जे त्याला समजते ते ते वाणीद्वारे स्पष्टपणे बोलून दाखवतो.

उत्तम अन्नाचा सुवास, फुलांचे नाना सुगंध आणि विविध फळांचे परिमळ हे सर्व नाकाच्या माध्यमातून हा आत्माच ओळखतो.

जिभेने चव घेणे व बोलणे, हाताने वस्तू देणे व घेणे; आणि पायांच्या साहाय्याने सर्वकाळ येणे-जाणे हे सर्व तोच करतो.

जननेंद्रियाने विषयसुख भोगणे, गुदेंद्रियाने विष्ठा बाहेर टाकणे; आणि मनाने सर्व संकल्पांची सांगड घालून पाहणे हे सर्व आत्म्यामुळेच घडते.

अशा नाना प्रकारच्या घडामोडी या तिन्ही लोकांमध्ये हा एकटा अंतरात्माच करतो; त्याचे हे मोठेपण वर्णन करण्यासाठी जगात दुसरा कोणी उरलेलाच नाही.

त्याच्याशिवाय विश्वात दुसरे कोणी अस्तित्वातच नाही, मग त्याची थोरवी दुसरा कोण सांगणार? या अंतरात्म्याचा हा अफाट व्याप पूर्वी कधी झाला नाही आणि पुढेही होणार नाही.

चौदा विद्या, चौसष्ट कला आणि चातुर्याचे सर्व मार्ग; तसेच वेद, शास्त्रे व पुराणांचे मूळ रहस्य या आत्म्याशिवाय कोठून असणार?

या लोकात कसा व्यवहार करावा आणि परलोकाचा सारासार विचार कसा करावा; या दोन्ही लोकांचा खरा निर्णय हा अंतरात्माच करतो.

अनेक मते, विविध संप्रदाय, संवाद, वादविवाद आणि सर्व प्रकारच्या संशयांचे निराकरण हा अंतरात्माच करत असतो.

हे मूळ आत्मतत्त्व विस्तारले आणि त्याने या संपूर्ण जगाला दृश्य रूप दिले; आणि त्यामुळेच विश्वातील सर्व गोष्टींना खरे अस्तित्व व अर्थ प्राप्त झाला.

लिहिणे, वाचणे, पाठांतर करणे, प्रश्न विचारणे, अर्थ सांगणे, तसेच गाणे, वाद्य वाजवणे आणि नृत्य करणे हे सर्व आत्म्याच्याच सत्तेने चालते.

नाना प्रकारच्या सुखांनी तोच आनंदित होतो आणि दुःखांनी तोच कष्टी होतो; विविध शरीरे धारण करणे आणि ती सोडून देणे हे सर्व तोच करत असतो.

तो एकटाच अनेक देह धारण करतो, एकटाच विविध सोंगे घेऊन नटतो; नट, नाटक आणि कलेचे सर्व कौशल्य त्याच्याशिवाय अस्तित्वातच येऊ शकत नाही.

तो एकटाच बहुरूपी बनला आहे, तोच मोठा उद्योगी बनतो; अनेक रूपांत तोच मोठा पराक्रमी वीर होतो आणि काही ठिकाणी तोच अत्यंत भ्याड बनतो.

तो एकटाच कसा अफाट विस्तारला आहे आणि स्वतःच हा नानाविध खेळ कसा पाहत आहे; स्त्री-पुरुषाच्या जोडप्याशिवाय हा संसार कसा वाढू शकणार?

स्त्रियांना पुरुषाची ओढ असते आणि पुरुषाला स्त्रीचे आकर्षण असते; अशा परस्पर आवडीतूनच दोघांनाही सुखाचा आनंद मिळतो.

स्थूल देहाचे मूळ लिंगभेदात आहे आणि त्या लैंगिक संयोगातूनच नवीन देह जन्माला येतात; अशा प्रकारे हे संपूर्ण जग उघडपणे चालू राहते.

पुरुषाच्या शरीरात जीव आणि स्त्रीच्या शरीरातही तोच जीव असतो; वरवर देहाचे भेद वाटले तरी आतील सूक्ष्म तत्त्व एकच असते हे समजून घेतले पाहिजे.

स्थूल शरीरावरून स्त्री-पुरुष असा भेद दिसतो, पण सूक्ष्म आत्म्याच्या दृष्टीने सर्वत्र एकच अभेद चैतन्य भरलेले आहे; हे निश्चित बोलणे अनुभवाने सिद्ध होते.

स्त्रीने स्त्रीचा उपभोग घेतला असे कधी घडत नाही; कारण स्त्रीच्या अंतःकरणात नेहमी पुरुषाचेच आकर्षण असते.

स्त्रीला पुरुष आणि पुरुषाला स्त्री हवी असते, असा हा सृष्टीचा मूळ नियम आहे; म्हणूनच हा सूक्ष्म संवाद त्या सूक्ष्म तत्त्वाच्या पातळीवरच समजून घ्यावा लागतो.

पुरुषाच्या इच्छेमध्ये प्रकृती सामावलेली असते आणि प्रकृतीमध्ये पुरुषाचे चैतन्य असते; म्हणूनच या दोघांना 'प्रकृती-पुरुष' असे म्हटले जाते.

स्वतःच्या शरीरावरून (पिंडावरून) संपूर्ण विश्वाची (ब्रह्मांडाची) रचना समजून घ्यावी, अनुभवाने सत्याची खात्री करून घ्यावी; आणि जर समजले नाही तर पुन्हा पुन्हा चिंतन करावे.

विश्वाच्या मुळातच 'मी एक आहे तो अनेक व्हावे' अशी द्वैताची इच्छा निर्माण झाली, आणि तीच इच्छा या भूमंडळावर साकार झाली; मूळ संकल्प आणि आजची सृष्टी यांचा ताळेबंद तपासून पाहावा.

येथे मोठा सूक्ष्म विचार मांडला गेला आणि श्रोत्यांच्या मनातील सर्व शंकांचे निरसन झाले; कारण प्रकृती आणि पुरुष यांचे खरे मूळ रूप येथे स्पष्टपणे उलगडून दाखवले आहे.