धन्य धन्य हे वसुमती । इचा महिमा सांगों किती ।
प्राणीमात्र तितुके राहाती । तिच्या आधारें ॥१॥
ही वसुंधरा खरोखरच अत्यंत धन्य आहे, तिचे थोरपण किती म्हणून सांगावे? जगातील सर्व लहान-मोठे प्राणी तिच्याच आधाराने जगतात.
अंतरिक्ष राहाती जीव । तोहि पृथ्वीचा स्वभाव ।
देहे जड नस्तां जीव । कैसे तगती ॥२॥
पक्षादी जीव जरी आकाशात उडत असले, तरी त्यांचा मूळ आधार ही पृथ्वीच असते; जड देहाशिवाय सजीव टिकूच शकत नाहीत.
जाळिती पोळिती कुदळिती । नांगरिती उकरिती खाणती ।
मळ मूत्र तिजवरी करिती । आणी वमन ॥३॥
माणसे या जमिनीला जाळतात, पोळतात, कुदळीने उकरतात, नांगरतात आणि खणतात; तसेच तिच्यावरच मलमूत्र विसर्जन करतात आणि उलट्या करतात.
नासकें कुजकें जर्जर । पृथ्वीविण कैंची थार ।
देह्यांतकाळीं शरीर । तिजवरी पडे ॥४॥
सडलेल्या, कुजलेल्या आणि दुर्गंधीयुक्त वस्तूंना पृथ्वीशिवाय जगात कुठे थारा आहे? आणि मरण पावल्यावर प्रत्येकाचे शरीर शेवटी तिच्यावरच पडते.
बरें वाईट सकळ कांहीं । पृथ्वीविण थार नाहीं ।
नाना धातु द्रव्य तें हि । भूमीचे पोटीं ॥५॥
चांगले असो वा वाईट, या जगात सर्व गोष्टींना पृथ्वीच आधार देते; नाना प्रकारची खनिजे, धातू आणि संपत्ती तिच्याच उदरात साठवलेली आहे.
येकास येक संव्हारिती । प्राणी भूमीवरी असती ।
भूमी सांडून जाती । कोणीकडे ॥६॥
या भूमीवर प्राणी एकमेकांचा संहार करतात, तरीही ते राहतात तिच्यावरच; कारण पृथ्वी सोडून ते नक्की कुठे पळून जाणार?
गड कोठ पुरें पट्टणें । नाना देश कळती अटणें ।
देव दानव मानव राहाणें । पृथ्वीवरी ॥७॥
किल्ले, गढी, शहरे आणि मोठी महानगरे या पृथ्वीवरच वसलेली आहेत; देव, दानव आणि मानव या सर्वांचा निवारा ही भूमीच आहे.
नाना रत्नें हिरे परीस । नाना धातु द्रव्यांश ।
गुप्त प्रगट कराव्यास । पृथ्वीविण नाहीं ॥८॥
विविध रत्ने, हिरे, परिस आणि अनेक मौल्यवान धातू गुप्त ठेवण्यासाठी आणि प्रगट करण्यासाठी पृथ्वीशिवाय दुसरे स्थानच नाही.
मेरुमांदार हिमाचळ । नाना अष्टकुळाचळ ।
नाना पक्षी मछ व्याळ । भूमंडळीं ॥९॥
मेरू, मंदार आणि हिमालयासारखे मोठे कुलपर्वत, तसेच नाना प्रकारचे पक्षी, मासे आणि भयानक सर्प या पृथ्वीवरच वास करतात.
नाना समुद्रापैलीकडे । भोंवतें आवर्णोदका कडें ।
असंभाव्य तुटले कडे । भूमंडळाचे ॥१०॥
समुद्रांच्या पलीकडे असणाऱ्या आवरणजलाच्या कडेला या भूमंडळाचे अफाट आणि अजस्र कडे तुटून पसरलेले आहेत.
त्यामधें गुप्त विवरें । लाहानथोरें अपारें ।
तेथें निबिड अंधकारें । वस्ती कीजे ॥११॥
त्यामध्ये अगणित लहान-मोठी गुप्त विवरे आणि गुहा आहेत; जिथे सदैव अत्यंत घनदाट अंधकार पसरलेला असतो.
आवर्णोदक तें अपार । त्याचा कोण जाणे पार ।
उदंड दाटले जळचर । असंभाव्य मोठे ॥१२॥
त्या कड्यांभोवती अथांग आवरणजल पसरलेले आहे, ज्याचा थांग कोणालाच लागत नाही; आणि त्या पाण्यात अवाढव्य आकाराचे जलचर दाटीवाटीने भरलेले आहेत.
त्या जीवनास आधार पवन । निबिड दाट आणी घन ।
फुटों शकेना जीवन । कोणेकडे ॥१३॥
त्या अथांग पाण्याला महावायूचा अत्यंत दाट व घट्ट आधार आहे; ज्यामुळे ते जल कोणत्याही दिशेला फुटून वाहून जात नाही.
त्या प्रभंजनासी आधार । कठिणपणें अहंकार ।
ऐसा त्या भूगोळाचा पार । कोण जाणे ॥१४॥
त्या महावायूला अहंकाराचा कठीण आधार आहे; अशा या अथांग पृथ्वीचा आणि विश्वाचा अंत कोणाला समजणार?
नाना पदार्थांच्या खाणी । धातुरत्नांच्या दाटणी ।
कल्पतरु चिंतामणी । अमृतकुंडें ॥१५॥
या पृथ्वीच्या पोटात नाना पदार्थांच्या आणि रत्नांच्या खाणी आहेत; तसेच कल्पतरू, चिंतामणी आणि अमृतकुंडेही तिच्यावरच सामावलेली आहेत.
नाना दीपें नाना खंडें । वसती उद्वसें उदंडें ।
तेथें नाना जीवनाचीं बंडें । वेगळालीं ॥१६॥
अनेक द्वीपे, खंड, गजबजलेली शहरे आणि उजाड राने येथे आहेत; आणि तिथे वेगवेगळ्या पाण्याच्या प्रवाहांनी सृष्टी निर्माण केली आहे.
मेरुभोंवते कडे कापले । असंभाव्य कडोसें पडिलें ।
निबिड तरु लागले । नाना जिनसी ॥१७॥
मेरूपर्वताभोवती अजस्र कडे कापल्यासारखे उभे आहेत, जिथे अथांग सावल्या पडतात; आणि नाना प्रकारच्या वनस्पतींची घनदाट जंगले तिथे पसरलेली आहेत.
त्यासन्निध लोकालोक । जेथें सूर्याचें फिरे चाक ।
चंद्रादि द्रोणाद्रि मैनाक । माहां गिरी ॥१८॥
त्याजवळ लोकालोक पर्वत आहे जिथून सूर्याचा रथ फिरतो; तसेच चंद्र, द्रोणागिरी आणि मैनाक यांसारखे मोठे पर्वत तिच्यावरच उभे आहेत.
नाना देशीं पाषाणभेद । नाना जिनसी मृत्तिकाभेद ।
नाना विभूति छंद बंद । नाना खाणी ॥१९॥
वेगवेगळ्या देशांत नाना प्रकारचे खडक, निरनिराळ्या रंगांची माती आणि विविध खनिजांच्या अद्भुत खाणी या जमिनीतच आहेत.
बहुरत्न हे वसुंदरा । ऐसा पदार्थ कैचा दुसरा ।
अफट पडिलें सैरावैरा । जिकडे तिकडे ॥२०॥
अनेक रत्नांना जन्म देणारी ही वसुंधरा आहे, तिच्यासारखा दुसरा कोणताही पदार्थ जगात नाही; तिच्यावर सर्वत्र अफाट वस्तूंचा पसारा पसरलेला आहे.
अवघी पृथ्वी फिरोन पाहे । ऐसा प्राणी कोण आहे ।
दुजी तुळणा न साहे । धरणीविषीं ॥२१॥
या संपूर्ण पृथ्वीची पूर्ण पाहणी करू शकेल असा माणूस या जगात कोण आहे? या पृथ्वीची तुलना दुसऱ्या कशाशीही होऊ शकत नाही.
नाना वल्ली नाना पिकें । देसोदेसी अनेकें ।
पाहों जातां सारिख्या सारिखें । येक हि नाहीं ॥२२॥
विविध प्रकारच्या वेली आणि अनेक देशांतील निरनिराळी पिके पाहिली, तर एकासारखी दुसरी एकही वस्तू दिसत नाही.
स्वर्ग मृत्यु आणिपाताळें । अपूर्व रचिलीं तीन ताळें।
पाताळलोकीं माहां व्याळें । वस्ती कीजे ॥२३॥
स्वर्ग, मृत्यू आणि पाताळ अशी तीन अद्भुत मजले देवाने रचले आहेत; आणि त्या पाताळलोकात महाकाय सर्प वस्ती करून राहतात.
नान वल्ली बीजांची खाणी । ते हे विशाळ धरणी ।
अभिनव कर्त्याची करणी । होऊन गेली ॥२४॥
सर्व वेली आणि बीजांचे मूळ आगार असणारी ही विस्तीर्ण धरणी आहे; विश्वाच्या निर्माणकर्त्याची ही खरोखरच एक अद्भुत कलाकृती आहे.
गड कोठ नाना नगरें । पुरें पट्टणें मनोहरें ।
सकळां ठाईं जगदेश्वरें । वस्ती कीजे ॥२५॥
किल्ले, कोट, भव्य नगरे आणि सुंदर शहरे; या सर्वांमध्ये राहून साक्षात जगदीश्वरच हा सर्व व्यवहार चालवतो.
माहां बळी होऊन गेले । पृथ्वीवरी चौताळले ।
सामर्थ्यें निराळे राहिले । हें तों घडेना ॥२६॥
जगात मोठेमोठे बलवान राजे आणि योद्धे होऊन गेले, ज्यांनी या पृथ्वीवर स्वतःचा पराक्रम गाजवला; पण पृथ्वीला सोडून ते हवेत वेगळे जगू शकले नाहीत.
असंभाव्य हे जगती। जीव कितीयेक जाती ।
नाना अवतारपंगती । भूमंडळावरी ॥२७॥
अथांग पसरलेल्या या पृथ्वीवर अगणित जीव जन्माला येतात आणि मरतात; आणि प्रत्यक्ष ईश्वराच्या अवतारांची मालिकाही याच भूमंडळावर अवतरली.
सध्यां रोकडे प्रमाण । कांहीं करावा नलगे अनुमान ।
नाना प्रकारीचें जीवन । पृथ्वीचेनि आधारें ॥२८॥
हा डोळ्यांसमोर घडणारा उघड अनुभव आहे, यात कसलाही संशय घेण्याची गरज नाही; नाना प्रकारचे सजीव केवळ पृथ्वीच्याच आधाराने जगतात.
कित्तेक भूमी माझी म्हणती । सेवटीं आपणचि मरोन जाती ।
कित्तेक काळ होतां जगती । जैसी तैसी ॥२९॥
कित्येक राजे 'ही जमीन माझी आहे' असे अहंकाराने म्हणतात आणि शेवटी स्वतःच मरून जातात; पण युगे लोटली तरी ही पृथ्वी मात्र जशीच्या तशीच राहते.
ऐसा पृथ्वीचा महिमा । दुसरी काये द्यावी उपमा ।
ब्रह्मादिकापासुनी आम्हां । आश्रयोचि आहे ॥३०॥
असा या पृथ्वीचा अगाध महिमा आहे, तिला दुसरी कशाची उपमा द्यावी? अगदी ब्रह्मदेवापासून आपल्यापर्यंत सर्वांचा अंतिम निवारा हीच आहे.