श्री दासबोध – दशक सोळावा, समास आठवा

प्रथम मंगलमूर्ती गणपतीला नमन करूया, ज्याच्या कृपेने बुद्धीला स्फूर्ती मिळते; आणि लोक अंतःकरणापासून त्या अंतरात्म्याची भक्ती व स्तवन करतात.

मुखात वास करणाऱ्या वैखरी वाग्देवीला नमन करूया, जी अंतःकरणात ज्ञानाचा प्रकाश पाडते; आणि विविध प्रकारे नाना विद्यांचे गूढ उलगडून दाखवते.

सर्व लोकांमध्ये 'रामनाम' हे सर्वात श्रेष्ठ व तारक आहे; ज्या नामाच्या जपाने हलाहल विषाचा दाह शांत होऊन भगवान शंकर पूर्ण विश्रांती पावले.

त्या रामनामाचा महिमा फार थोर आहे आणि त्या नामाचे मूळ रूप तर त्याहूनही श्रेष्ठ आहे; कारण तो परात्पर परमेश्वरच या तिन्ही लोकांचा मुख्य आधार आहे.

हा आत्माराम चहूबाजूंना भरून राहिला आहे, म्हणून सर्वत्र लोक आनंदाने वावरत आहेत; हा आत्मा शरीरातून निघून गेला की देहाचा तात्काळ मृत्यू होतो.

जीवात्मा, शिवात्मा, परमात्मा, जगदात्मा, विश्वात्मा, गुप्तात्मा, तसेच अंतरात्मा आणि सूक्ष्मात्मा; देव, दानव आणि मानव या सर्वांमध्ये तोच एक भरलेला आहे.

जगातील सर्व व्यवहार त्याच्यामुळेच चालतात, अवतारांची मालिका त्याच्यामुळेच प्रगट होते; आणि ब्रह्मदेवापासून सर्व देव या आत्म्यामुळेच कार्य करतात.

तो नादरूप, ज्योतिरूप, साक्षिरूप, सत्तारूप, चैतन्यरूप आणि स्वतःचे मूळ सत्य स्वरूप असलेला सर्व द्रष्टा आहे.

नरांमध्ये श्रेष्ठ, वीरांमध्ये श्रेष्ठ, पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ, रघुकुलात श्रेष्ठ, तसेच सर्वांमध्ये अत्यंत श्रेष्ठ असा हा तिन्ही लोकांचा स्वामी आहे.

जगात चाललेली सर्व खटपट, घाईगडबड, हालचाली आणि कामांची धावपळ; शरीरात आत्मा नसेल तर हे सर्व चहूबाजूंनी क्षणात शांत व सपाट होऊन जाईल.

आत्म्याशिवाय माणूस वेडापिसा किंवा लाचार प्रेतासारखा बनतो; आणि आत्म्याशिवाय हे सुंदर शरीर म्हणजे केवळ मातीचे थडगे ठरते.

आत्मज्ञानी पुरुष हे रहस्य मनात जाणतो आणि समाजात वावरताना तो प्रत्येकामध्ये त्या एकाच आत्म्याला पाहतो; या आत्म्याशिवाय तिन्ही लोक पूर्णपणे उजाड आहेत.

माणूस कितीही देखणा, चतुर आणि सर्व सारासार जाणणारा असला तरी चालेल; पण आत्म्याशिवाय या दोन्ही लोकांत केवळ अज्ञानाचा अंधकारच उरतो.

शरीरातील सर्व ज्ञान, दक्षता, विविध विचार, विषयांचे आकर्षण, तसेच सुख आणि दुःख हे सर्व त्या एका अंतरात्म्यामुळेच अनुभवास येते.

रंक असो वा साक्षात ब्रह्मदेव असोत, या सर्वांना आतून चालवणारा तो एकच आहे; प्रत्येकाने नित्य आणि अनित्य यातील विवेक जागृत ठेवून हे सत्य पाहावे.

घरामध्ये कितीही सुंदर पद्मिनी स्त्री असली, तरी शरीरात आत्मा आहे तोपर्यंतच तिच्यावर प्रेम केले जाते; देहातून आत्मा निघून गेल्यावर त्या प्रेताचे सौंदर्य कुठे उरणार?

आत्मा बाह्य डोळ्यांनी दिसत नाही किंवा भासत नाही, बाह्य आकारावरून त्याचा थांग लागत नाही; परंतु मनामध्ये उठणाऱ्या सर्व कल्पना या आत्म्यामुळेच निर्माण होतात.

हा आत्मा एका लहान शरीरात वास करतो आणि त्याच वेळी संपूर्ण ब्रह्मांड आपल्या विचाराने व्यापून टाकतो; त्याच्या मनातील अनंत वासना आणि भावना किती म्हणून सांगाव्यात?

मनाच्या अनंत प्रकारच्या वृत्ती असतात आणि त्या अगणित कल्पना करत राहतात; जगातील असंख्य प्राण्यांच्या मनातील हे विचार किती म्हणून मोजावेत?

अनेक प्रकारची राजकारणे खेळणे, चांगल्या व वाईट बुद्धीचा विचार करणे; आणि लोकांना न कळू देता स्वतःचे काम शिताफीने साध्य करणे हे सर्व तोच करतो.

लोक एकमेकांवर टपून असतात, एकमेकांचा काटा काढण्यासाठी दबा धरून बसतात; जगात सर्वत्र अशा शत्रूभावाचे वातावरण दिसते.

या पृथ्वीवर लोक एकमेकांना नाना प्रकारे छळतात आणि फसवतात; तर दुसऱ्या बाजूला अनेक भक्त निस्वार्थपणे लोकांवर उपकार करत असतात.

आत्मा मुळात एकच आहे पण तो अनंत रूपांनी प्रगट झाला आहे, शरीराच्या प्रकृतीनुसार तो वेगवेगळे स्वाद घेतो; स्वतः निर्लेप व अभेद असूनही देहाच्या संगतीने तो भेद स्वीकारतो.

पुरुषाला स्त्रीची सोबत हवी असते आणि स्त्रीला पुरुषाची सोबत हवी असते; पण नवरीला दुसरी नवरी हवी आहे असे कधी घडत नाही.

पुरुषाचा देह स्त्रीच्या भोगासाठी आणि स्त्रीचा देह पुरुषाच्या सुखासाठी अशी निसर्गाची रचना आहे; विषयसुखाच्या या खेळात प्रकृतीने असा सूक्ष्म भेद करून ठेवला आहे.

ज्या प्राण्याला जो आहार निसर्गाने नेमून दिला आहे, तो तिकडेच धाव घेतो; पशूचे अन्न खाण्यास माणूस साहजिकच नकार देतो.

अन्नाचे भेद, शरीरांचे भेद, तसेच गुप्त आणि प्रगट असे अनेक भेद जगात दिसतात; त्याचप्रमाणे प्रत्येकाच्या सुखाचा व आनंदाचा अनुभवही वेगवेगळा असतो.

समुद्र आणि पृथ्वीच्या पोटातील पाणी, त्या पाण्यातील सूक्ष्म जीव; तसेच आवरणजलामध्ये राहणारे अवाढव्य जलचर प्राणी;

सूक्ष्म दृष्टीने विचार करू लागले तर या शरीरांच्या विविधतेचा अंत लागत नाही; मग त्या सर्वांना चालवणारा हा अंतरात्मा केवळ अनुमानाने कसा समजणार?

देह आणि आत्मा यांचा संबंध शोधून पाहिला तेव्हा हा काहीसा अंदाज आला; पण स्थूल आणि सूक्ष्म यांचा हा पसारा मोठा गुंतागुंतीचा आहे.

हा गुंता सोडवण्यासाठीच संतांनी नाना प्रकारची निरूपणे केली आहेत; आणि कृपाळू अंतरात्मा स्वतःच अनेकांच्या मुखातून हे आत्मज्ञान बोलत आला आहे.