श्री दासबोध – दशक सतरावा, समास पहिला

निश्चळ अशा परब्रह्मामध्ये हा चंचल अंतरात्मा वास करतो, जो सर्वांच्या पलीकडचा परमात्मा, चैतन्यरूप, साक्षी, ज्ञानस्वरूप आणि षड्गुणैश्वर्यसंपन्न आहे.

तो संपूर्ण विश्वाचा नियंत्रक असल्याने त्याला 'जगदीश्वर' म्हणतात; आणि त्याच्यापासूनच या नामरूपात्मक विश्वाचा अफाट विस्तार झाला आहे.

शिव आणि शक्ती, प्रकृती आणि पुरुष, तसेच मूळमाया, गुणांची स्वामिनी आणि त्रिगुणांना चालना देणारी गुणक्षोभिणी ही सर्व त्याचीच रूपे आहेत.

शरीराला जाणणारा क्षेत्रज्ञ, द्रष्टा, कूटस्थ साक्षी, सर्वांच्या अंतर्यामी राहणारा अंतरात्मा आणि शुद्ध सत्त्वमय महत्तत्त्व हे सर्व सुजाण साधक विवेकाने ओळखतात.

तोच ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश बनतो आणि प्रत्येक शरीरात जीवेश्वर रूपाने राहतो; लहान-मोठे सर्व जीव त्यालाच भासतात.

हा अंतरात्मा देहरूपी मंदिरात बसला आहे; जर देहाने त्याचे भजन केले नाही (त्याच्या गरजा पुरवल्या नाहीत), तर तो शरीराला रोग व वेदनांनी पीडित करतो; म्हणूनच त्याच्या भीतीने लोक त्याची सेवा करतात.

ज्या वेळी देहाकडून त्याच्या गरजांकडे दुर्लक्ष होते, त्या वेळी तो शरीराला आजाराने पछाडतो; मग नाइलाजाने सर्व लोक प्रेमाने त्याची सेवा करू लागतात.

त्याने ज्या ज्या वेळी ज्या वस्तूची इच्छा धरली, त्या त्या वेळी देहाने ती तात्काळ पुरवली पाहिजे; अशा प्रकारे हे संपूर्ण त्रिभुवन त्याच्या आज्ञेत वागते.

शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध या पाच विषयांचा नैवेद्य अंतरात्म्याला वेळच्या वेळी अर्पण करावा लागतो; तसे न केल्यास तात्काळ रोग जडतात.

ज्या वेळी शरीराकडून त्याला नैवेद्य मिळत नाही, त्या वेळी हा अंतरात्मा देहात थांबत नाही; तो सर्व धन, वैभव आणि ऐहिक सुखे एका क्षणात सोडून निघून जातो.

तो शरीरातून कधी निघून जातो हे कोणालाही कळू देत नाही; आणि आत्म्याशिवाय निर्जीव शरीरात देवाची कोणतीही खूण उरत नाही.

त्या देवाला पाहण्यासाठी देहरूपी मंदिरांचे निरीक्षण करावे लागते; कारण मंदिराच्या गुणधर्मावरूनच आत बसलेल्या देवाची खरी ओळख पटते.

मंदिरे म्हणजे ही नाना प्रकारची शरीरे होत, ज्यांत हा जीवेश्वर वास करतो; ही शरीरे अगणित प्रकारची आणि अनंत भेदांनी नटलेली आहेत.

ही सर्व शरीरे म्हणजे चालती-बोलती मंदिरे आहेत आणि त्यांच्या आत साक्षात देव वास करतो; ही सर्व मंदिरे माणसाला समजून घेता आली पाहिजेत.

मत्स्य, कूर्म आणि वराह ही अवतारी शरीरेही त्याचीच मंदिरे होती, ज्यांनी या पृथ्वीला आधार दिला; त्याशिवाय काही अक्राळविक्राळ तर काही अत्यंत निर्मळ मंदिरे आहेत.

काही देहरूपी मंदिरांमध्ये अपार सुख दिसते, तिथे वैभवाची समृद्धी असते; परंतु हे सर्व बाह्य वैभव नाशवंत असून कायम टिकणारे नसते.

या नश्वर शरीरांचा शिरोमणी असणारा हा अंतरात्मा आहे, ज्याची लीला अफाट आहे; डोळ्यांना दिसत नसला तरी या शरीराचा खरा मालक त्यालाच म्हटले पाहिजे.

आत्म्याकडे पाहिले असता अद्वैताचा आनंद मिळतो, आणि आत्म्यापासून विमुख होऊन प्रपंचात पाहिले की अपार दुःख भोगावे लागते; असा हा चढ-उताराचा संवाद अंतरात चालू असतो.

सर्वांचे मूळ कारण डोळ्यांना दिसत नाही, त्याचे स्वरूप अथांग असूनही कल्पनेला सापडत नाही; आणि तो एका जागी क्षणभरही स्थिर राहत नाही.

असा हा अगाध परमात्मा आहे, त्याचा महिमा कोण जाणू शकेल? हे सर्वोत्तमा, तुझी अद्भुत लीला केवळ तूच जाणतोस.

या संसारात जन्म घेतल्याचे खरे सार्थक तेव्हाच होते, जेव्हा नित्य आणि अनित्य यांतील विवेक जागृत होतो; आणि साधक इहलोक व परलोक दोन्ही जिंकून घेतो.

जे लोक सतत आत्मचिंतन करतात, त्यांच्याजवळ हा परमात्मा रात्रंदिवस वास करतो; त्यांच्या पूर्वपुण्याईची बरोबरी कशाशीही होऊ शकत नाही.

ज्याचा ईश्वराशी अखंड संयोग आहे तोच खरा योगी, ज्याचा संयोग तुटला तो वियोगी; पण वियोगी मनुष्यही योगाभ्यासाच्या बळावर पुन्हा योगी बनू शकतो.

सत्पुरुषांचे मोठेपण असे असते की ते लोकांना सन्मार्गाला लावतात; पोहणारा माणूस सोबत असताना बुडणाऱ्याला कधीही बुडू देत नाही.

स्थूल आणि सूक्ष्म तत्त्वांचे पृथक्करण करून पिंड आणि ब्रह्मांडाचा खरा निवाडा करणारा, आणि प्रत्यक्ष प्रचिती घेणारा पुरुष या जगात विरळाच असतो.

वेदांतातील पंचीकरणाचे जो अखंड चिंतन करतो, तो महावाक्यांच्या साहाय्याने अंतःकरणातील गूढ रहस्य जाणून घेतो.

या पृथ्वीवर जे आत्मज्ञानी विवेकी पुरुष आहेत त्यांची संगत धन्य होय; त्यांच्या मुखातून तत्त्वज्ञान ऐकल्याने सर्वसामान्य जीवांचाही उद्धार होतो.

सत्संगती आणि शास्त्रांचे श्रवण यांमुळे अखंड आत्मविचार घडतो; आणि सत्संगाने परोपकाराचे अनेक उत्तम गुण अंगी बाणतात.

ज्यांची जगात निष्कलंक कीर्ती पसरली आहे ते पुरुष साक्षात परमेश्वराचे अंश असतात; कारण त्यांच्या अंतःकरणात नेहमी धर्मस्थापनेची तळमळ वास करते.

विशेषतः सारासार विचारानेच जगाचा खरा उद्धार होतो; आणि संसारातील आसक्तीचा त्याग करून आजवर अनेक संत महात्मे मुक्त झाले आहेत.