ब्रह्म निर्मळ निश्चळ । जैसें गगन अंतराळ ।
निराकार केवळ । निर्विकारी ॥१॥
परब्रह्म हे आकाशासारखे अत्यंत निर्मळ, पूर्णपणे निश्चळ, निराकार आणि कोणत्याही विकारांशिवाय स्थिर आहे.
अंतचि नाहीं तें अनंत । शाश्वत आणी सदोदित ।
असंत नव्हे तें संत । सर्वकाळ ॥२॥
ज्याला कसलाही अंत नाही ते अनंत, चिरंतन शाश्वत आणि सदोदित टिकणारे आहे; जे कधीही असत्य नसते, ते सर्वकाळ परिपूर्ण सत्यच असते.
परब्रह्म तें अविनाश । जैसें आकाश अवकाश ।
न तुटे न फुटे सावकास । जैसें तैसें ॥३॥
हे परब्रह्म आकाशाच्या पोकळीसारखे अविनाशी आहे; ते कधी तुटत नाही, फुटत नाही आणि जसेच्या तसेच अखंड राहते.
तेथें ज्ञान ना अज्ञान । तेथें स्मरण ना विस्मरण ।
तेथें अखंड निर्गुण । निरावलंबी ॥४॥
तिथे ज्ञान किंवा अज्ञान असा भेद नाही, तिथे स्मरण किंवा विस्मरण नाही; तेथे केवळ अखंड निर्गुण, निरावलंबी शांतता आहे.
तेथें चंद्र सूर्य ना पावक । नव्हे काळोखें ना प्रकाशक ।
उपाधीवेगळें येक । निरोपाधी ब्रह्म ॥५॥
तिथे चंद्र नाही, सूर्य नाही आणि अग्नीही नाही; तिथे अंधारही नाही आणि प्रकाशही नाही; सर्व उपाधींच्या पलीकडचे ते उपाधिरहित परब्रह्म आहे.
निश्चळीं स्मरण चेतलें । त्यास चैतन्य ऐसें कल्पिलें ।
गुणासमत्वें जालें । गुणसाम्य ऐसें ॥६॥
त्या निश्चळ परब्रह्मामध्ये जेव्हा प्रथम जाणीव चेतवली, तेव्हा त्याला 'चैतन्य' मानले गेले; आणि त्रिगुणांचे संतुलन झालेली ती 'गुणसाम्य' अवस्था ठरली.
गगनीं आली अभ्रछ्याया । तैसी जाणिजे मूळमाया ।
उद्‍भव आणी विलया । वेळ नाहीं ॥७॥
निरभ्र आकाशात अचानक ढगांची छाया यावी, तशी ही मूळमाया प्रगट झाली; तिची उत्पत्ती आणि लय होण्यास क्षणभराचाही वेळ लागत नाही.
निर्गुणीं गुणविकारु । तोचि शड्गुणैश्वरु ।
अर्धनारीनटेश्वरु । तयास म्हणिजे ॥८॥
निर्गुणामध्ये गुणांचा जो सूक्ष्म विकार झाला तोच षड्गुणैश्वर्यसंपन्न ईश्वर होय; त्यालाच 'अर्धनारीनटेश्वर' असे म्हटले जाते.
आदिशक्ति शिवशक्ति । मुळीं आहे सर्वशक्ति ।
तेथेऊन पुढें नाना वेक्ती । निर्माण जाल्या ॥९॥
आदिशक्ती किंवा शिवशक्ती हीच विश्वाची मूळ सर्वशक्ती आहे; आणि तिच्यापासूनच पुढे सृष्टीतील विविध नामरूपे निर्माण झाली.
तेथून पुढें शुद्धसत्व । रजतमाचें गूढत्व ।
तयासि म्हणिजे महत्तत्त्व । गुणक्षोभिणी ॥१०॥
त्यानंतर शुद्ध सत्त्वगुण आणि रज-तमाची सुप्त अवस्था प्रगट झाली; त्यालाच 'महत्तत्त्व' किंवा गुणांना खळबळवून सोडणारी 'गुणक्षोभिणी' म्हणतात.
मुळीं असेचिना वेक्ती । तेथें कैंची शिवशक्ती ।
ऐसें म्हणाल तरी चित्तीं । सावधान असावें ॥११॥
मुळात कोणतीही दृश्य व्यक्ती नसताना तिथे शिव आणि शक्ती कशी असणार? असा जर संशय आला, तर मनाने अत्यंत सावध होऊन ऐकावे.
ब्रह्मांडावरून पिंड । अथवा पिंडावरून ब्रह्मांड ।
अधोर्ध पाहातां निवाड । कळों येतो ॥१२॥
ब्रह्मांडावरून शरीराचा (पिंडाचा) अथवा पिंडावरून विश्वाचा (ब्रह्मांडाचा) विचार केला, की उत्पत्ती आणि लयाचा हा निवाडा स्पष्ट समजतो.
बीज फोडून आणिलें मना । तेथें फळ तों दिसेना ।
वाढत वाढत पुढें नाना । फळें येती ॥१३॥
बीज फोडून पाहिले तर त्यात लगेच फळ दिसत नाही; परंतु तेच बीज मातीत पेरून वाढवले की पुढे त्याला नाना प्रकारची फळे लगडतात.
फळ फोडितां बीज दिसे । बीज फोडितां फळ नसे ।
तैसा विचार असे । पिंडब्रह्मांडीं ॥१४॥
फळ फोडले की आत बीज दिसते, पण बीज फोडले तर फळ दिसत नाही; पिंड आणि ब्रह्मांड यांच्या नात्याचा विचारही अगदी तसाच आहे.
नर नारी दोनी भेद । पिंडीं दिसती प्रसिद्ध ।
मुळी नस्तां विशद । होतील कैसीं ॥१५॥
स्त्री आणि पुरुष हे दोन भेद शरीराच्या पातळीवर उघड दिसतात; हे भेद जर मुळातच अस्तित्वात नसते, तर ते स्थूल रूपात कसे प्रगट झाले असते?
नाना बीजरूप कल्पना । तींत काये येक असेना ।
सूक्ष्म म्हणोनि भासेना । येकायेकीं ॥१६॥
सृष्टीचे मूळ कल्पनेच्या बीजात आहे, मग त्या बीजात काय सामावलेले नसेल? ते अतिशय सूक्ष्म असल्याने एकदम डोळ्यांना दिसत नाही.
स्थूळाचें मूळ ते वासना । ते वासना आधीं दिसेना ।
स्थूळावेगळें अनुमानेना । सकळ कांहीं ॥१७॥
स्थूल शरीराचे मूळ सूक्ष्म वासनेमध्ये असते आणि ती वासना आधी डोळ्यांना दिसत नाही; स्थूल आकाराच्या आधाराशिवाय या सूक्ष्म वासनेचे अनुमान करता येत नाही.
कल्पनेची सृष्टी केली । ऐसीं वेदशास्त्रें बोलिलीं ।
दिसेना म्हणोन मिथ्या केली । न पाहिजेत कीं ॥१८॥
संपूर्ण सृष्टी ही कल्पनेतून निर्माण झाली आहे असे वेद-शास्त्रे सांगतात; डोळ्यांना दिसत नाही म्हणून मुळातील त्या शिव-शक्तीला खोटे मानू नये.
पडदा येका येका जन्माचा । तेथें विचार कळे कैंचा ।
परंतु गूढत्व हा नेमाचा । ठाव आहे ॥१९॥
प्रत्येक जन्माचा एक पडदा आडवा येतो, त्यामुळे त्या मूळ कारणाचा विचार सहजासहजी समजत नाही; परंतु हे गूढ सत्य शास्त्राच्या नियमाने पक्के ठरलेले आहे.
नाना पुरुषांचे जीव । नाना स्त्रियांचे जीव ।
येकचि परी देहस्वभाव । वेगळाले ॥२०॥
अनेक पुरुषांमधील जीव आणि स्त्रियांमधील जीव मुळात एकच चैतन्य आहे; परंतु शरीराच्या धर्मानुसार त्यांचे बाह्य स्वभाव वेगवेगळे असतात.
नवरीस नवरी नलगे । ऐसा भेद दिसों लागे ।
पिंडावरून उमगे । ब्रह्मांडबीज ॥२१॥
एका स्त्रीला दुसरी स्त्री पती म्हणून चालत नाही, हा भेद जगात उघड दिसतो; शरीरातील या आकर्षणावरूनच ब्रह्मांडाचे मूळ बीज समजून घेता येते.
नवरीचें मन नवयावरी । नवयाचें मन नवरीवरी ।
ऐसी वासनेची परी । मुळींहून पाहावी ॥२२॥
स्त्रीचे मन पुरुषाकडे आणि पुरुषाचे मन स्त्रीकडे ओढले जाते; वासनेचा हा परस्पर संबंध विश्वाच्या आरंभापासूनच चालत आलेला आहे.
वासना मुळींची अभेद । देहसमंधें जाला भेद ।
तुटतां देहाच समंध । भेद जेला ॥२३॥
मुळात ही वासना अभेद स्वरूपाची होती, देहाच्या संबंधामुळे त्यात स्त्री-पुरुष असा भेद निर्माण झाला; आणि देहाचा संबंध सुटताच हा भेद संपून जातो.
नरनारीचें बीजकारण ।शिवशक्तीमधें जाण ।
देह धरितां प्रमाण । कळों आलें ॥२४॥
स्त्री आणि पुरुष यांच्या उत्पत्तीचे मूळ बीज त्या शिव-शक्तीमध्येच आहे; देह धारण केल्यावर हा नियम प्रत्यक्ष अनुभवास येतो.
नाना प्रीतीच्या वासना । येकाचें येकास कळेना ।
तिक्षण दृष्टीनें अनुमाना । कांहींसें येतें ॥२५॥
परस्परांच्या प्रेमाच्या या वासना एकाची दुसऱ्याला कळत नाहीत; पण तीक्ष्ण बुद्धीने विचार केला तर याचे सूक्ष्म मर्म थोडेफार उमगते.
बाळकास वाढवी जननी । हें तों नव्हे पुरुषाचेनी ।
उपाधी वाढे जयेचेनी । ते हे वनिता ॥२६॥
लहान बाळाचे प्रेमाने संगोपन आईच करू शकते, ते पुरुषाला कधीही जमत नाही; संसाराचा हा सर्व विस्तार जिच्यामुळे वाढतो ती ही स्त्रीच आहे.
वीट नाहीं कंटाळानाहीं । आलस्य नाहीं त्रास नाहीं ।
इतुकी माया कोठेंचि ना हीं । मातेगेगळी ॥२७॥
कंटाळा नाही, आळस नाही, वीट नाही आणि त्रागा नाही; एवढे अथांग प्रेम आणि माया मातेव्यतिरिक्त जगात इतर कोठेही सापडत नाही.
नाना उपाधी वाढऊं जाणे । नाना मायेनें गोऊं जाणे ।
नाना प्रीती लाऊं जाणे । नाना प्रपंचाची ॥२८॥
प्रपंचाचा पसारा वाढवणे, मायेच्या पाशात गुंतवणे आणि संसाराची गोडी लावणे हे केवळ स्त्रीलाच जमते.
पुरुषास स्त्रीचा विश्वास । स्त्रीस पुरुषाचा संतोष ।
परस्परें वासनेस । बांधोन टकिलें ॥२९॥
पुरुषाला स्त्रीचा विश्वास वाटतो आणि स्त्रीला पुरुषाचा आधार व आनंद वाटतो; अशा प्रकारे दोघांनी एकमेकांना वासनेच्या बंधनात बांधून ठेवले आहे.
ईश्वरें मोठें सूत्र केलें । मनुष्यमात्र गुंतोन राहिलें ।
लोभाचें गुंडाळें केलें । उगवेना ऐसें ॥३०॥
ईश्वराने अशी एक अद्भुत योजना करून ठेवली आहे, ज्यात सर्व मनुष्यमात्र अडकून पडले आहेत; लोभाचा असा एक न उलगडणारा गुंता तयार केला आहे.
ऐसी परस्परें आवडी । स्त्रीपुरुषांची माहां गोडी ।
हे मुळींहून चालिली रोकडी । विवेकें पाहावी ॥३१॥
स्त्री आणि पुरुष यांच्यातील ही परस्पर प्रीती आणि अतीव आकर्षण मुळापासूनच चालत आलेले आहे, हे विवेकाने तपासून पाहावे.
मुळीं सूक्ष्म निर्माण जालें । पुढें पष्ट दिसोन आलें।
उत्पतीचें कार्य चाले। उभयतांकरितां ॥३२॥
सृष्टीच्या आरंभी हे शिव-शक्तीचे तत्त्व अत्यंत सूक्ष्म होते, पुढे ते दृश्य रूपात प्रगट झाले; आणि या दोघांच्या संयोगानेच उत्पत्तीचे सर्व कार्य चालते.
मुळीं शिवशक्ती खरें । पुढें जालीं वधुवरें ।
चौयासि लक्ष विस्तारें । विस्तारली जे ॥३३॥
मुळात जे शिव-शक्तीचे सूक्ष्म रूप होते, तेच पुढे वधू-वरांच्या रूपाने प्रगट झाले; आणि चौऱ्यांशी लक्ष योनींमध्ये हाच विस्तार पसरला.
येथें शिवशक्तीचें रूप केलें । श्रोतीं मनास पाहिजे आणिलें ।
विवरलियांविण बोलिलें। तें वेर्थ जाणावें ॥३४॥
येथे शिव-शक्तीचे तात्त्विक रूप स्पष्ट केले आहे, श्रोत्यांनी याचे मनापासून मनन करावे; सखोल विचाराशिवाय केलेले कोरडे बोलणे व्यर्थ ठरते.