श्री दासबोध – दशक सतरावा, समास तिसरा

जरा थांबा आणि लक्षपूर्वक ऐका, आधीच ग्रंथाचा अभ्यास अर्धवट सोडू नका; जे सांगितले जात आहे ते अत्यंत सावध चित्ताने ऐकावे.

सर्व प्रकारच्या श्रवणांमध्ये सर्वात श्रेष्ठ श्रवण म्हणजे हे अध्यात्माचे निरूपण होय; म्हणून मन शांत व एकाग्र करून या ग्रंथातील विचारांचे मनन करावे.

श्रवण आणि मननाचा सखोल विचार करून त्या सत्याचा निदिध्यास घेतला की तात्काळ आत्मसाक्षात्कार होतो; मोक्षाची गोष्ट उधारीवर ढकलण्याची गरजच उरत नाही.

अनेक रत्नांची परीक्षा करताना, मौल्यवान वस्तूंचे वजन करताना किंवा उत्तम सोन्याची शुद्धता तपासताना जसे अत्यंत सावध असावे लागते;

अनेक नाणी मोजून घेताना आणि पारख करताना जशी दक्षता लागते, तसेच विवेकी माणसाने आत्मज्ञानाचा विचार करताना अत्यंत सावध राहिले पाहिजे.

लाखो धान्यांच्या राशीतून किडे-कचरा बाजूला काढून चांगले धान्य निवडले तरच ते पूजेत स्वीकारले जाते; अस्वच्छ धान्य सरसकट वाहिले तर देव कोपतो.

एकांतात एखादा नाजूक आणि गुप्त कारभार करताना जसे अत्यंत सावध असावे लागते, त्याच्या कोटी पटीने अधिक सावधानता या अध्यात्मग्रंथाचा विचार करताना बाळगली पाहिजे.

कथा, गोष्टी, पुराणे, पराक्रमाच्या हकिगती आणि अवतारांची चरित्रे या सर्वांमध्ये अध्यात्मविद्या ही सर्वात श्रेष्ठ व सखोल आहे.

भूतकाळात घडून गेलेल्या जुन्या गोष्टी ऐकून माणसाच्या हाती नक्की काय पडते? लोक म्हणतात की पुण्य मिळते, पण ते पुण्य डोळ्यांना कुठे दिसते?

परंतु अध्यात्माचे सार तसे नाही, हा निव्वळ प्रत्यक्ष अनुभवाचा विचार आहे; हे तत्त्व समजले की मनातील सर्व संशयांचे व अनुमानांचे तात्काळ निरसन होते.

जगात मोठेमोठे महापुरुष येऊन गेले, ते सर्व त्या आत्म्याच्या सत्तेनेच जगले; त्या अंतरात्म्याचा महिमा पूर्णपणे सांगू शकेल असा या जगात कोण आहे?

युगानयुगे हा एकटा अंतरात्माच या तिन्ही लोकांचा कारभार चालवत आहे; म्हणूनच त्या आत्म्याचा विवेक प्रत्येकाने अवश्य समजून घेतला पाहिजे.

या जगात अगणित जीव आले आणि निघून गेले, ते जसे वागले त्यांच्या त्या चरित्रांचे लोकांच्या आवडीनुसार निरूपण केले गेले.

जिथे हा अंतरात्मा प्रगट नसतो तिथे सर्व काही सपाट व निर्जीव होते; आत्म्याशिवाय लाकडासारखे निष्प्राण शरीर काय जाणणार?

आत्मज्ञानासारखे श्रेष्ठ ज्ञान या विश्वात दुसरे कोणतेही नाही; जगातील विवेकी आणि सज्जन पुरुषच हे रहस्य जाणतात.

पृथ्वी, आप आणि तेज हे तीन घटक या जड विश्वात स्पष्ट समजतात; परंतु विश्वाचे मूळ बीज असणारा अंतरात्मा या सर्वांपेक्षा पूर्णपणे वेगळा राहतो.

वायूच्या पलीकडे जो साधक विवेकाच्या बळावर झेपावतो, त्याला हा अंतरात्मा अगदी जवळच गवसतो.

वायू, आकाश, गुणमाया, प्रकृती-पुरुष आणि मूळमाया; यांची सूक्ष्म पातळीवर प्रत्यक्ष प्रचिती घेणे अत्यंत कठीण आहे.

मायेच्या या अथांग गदारोळात सूक्ष्म तत्त्वाचा शोध कोण घेणार? पण ज्याला हे सत्य समजले, त्याची संशयी वृत्ती मुळासकट नष्ट झाली.

मूळमाया हा विश्वाचा चौथा देह आहे, त्या देहाचा निरास होऊन जो विदेह स्थितीला पोहोचला आणि देहातीत झाला, तोच संत धन्य होय.

आत्मविचाराने जे उर्ध्व दिशेला चढतात त्यांनाच खरी मोक्षाची उर्ध्वगती मिळते; बाकी सर्व लोक बाह्य पदार्थांच्या नश्वर ज्ञानात अडकून अधोगतीला जातात.

जगातील वस्तू वरवर चांगल्या दिसतात पण क्षणार्धात नाश पावतात; त्यांच्या मोहात पडून लोक इहलोक आणि परलोक या दोन्हीला मुकतात.

या कारणास्तव बाह्य पदार्थांचे ज्ञान आणि संशयास्पद तर्क बाजूला सारून, त्या शुद्ध निरंजन परब्रह्माचा शोध घेतला पाहिजे.

अष्टांग योग आणि शरीराचे ज्ञान यांपेक्षा तत्त्वज्ञान श्रेष्ठ आहे; आणि त्या तत्त्वज्ञानापेक्षाही श्रेष्ठ असणारे आत्मज्ञान माणसाने अनुभवले पाहिजे.

मूळमायेच्या आरंभी भगवंताचा जो मूळ संकल्प उठला, ईश्वरोपासनेच्या बळावर आपले लक्ष त्या मूळ उगमावर केंद्रित केले पाहिजे.

मन त्या संकल्पाच्याही पलीकडे गेले की केवळ शुद्ध, निर्गुण परब्रह्म उरते; आकाशासारखी निर्मळ आणि निश्चळ असणे हीच त्याची खरी खूण आहे.

ते परब्रह्म सर्वत्र दाटून भरलेले आहे, सर्व प्राणिमात्रांच्या अंतर्यामी आहे; आणि विश्वातील प्रत्येक वस्तूला व्यापून उरलेले आहे.

त्या परब्रह्मासारखे विशाल दुसरे काहीच नाही, हा सूक्ष्माहून सूक्ष्म विचार आहे; पिंड आणि ब्रह्मांड यांचा लय झाल्यावरच त्याचे यथार्थ दर्शन होते.

किंवा पिंड व ब्रह्मांड अस्तित्वात असतानाही, विचाराने प्रलय करून पाहिले तर शाश्वत सत्य कोणते हे स्पष्टपणे उमगू लागते.

सर्व तत्त्वांचा संपूर्ण झाडा घेऊन, सारासार विचार पक्का करून, मगच सावधपणे ग्रंथाचे वाचन पूर्ण करावे आणि निरंतर सुखी व्हावे.