नाभीपासून उन्मेषवृत्ती । तेचि परा जाणिजे श्रोतीं ।
ध्वनिरूप पश्यंती । हृदईं वसे ॥१॥
नाभीतून उठणारी जी मूळ स्फुरणवृत्ती आहे तीच 'परा' वाणी जाणावी; आणि हृदयामध्ये ध्वनीच्या रूपात जाणवणारी ती 'पश्यंती' वाणी होय.
कंठापासून नाद जाला । मध्यमा वाचा बोलिजे त्याला ।
उच्चर होतां अक्षराला । वैखरी बोलिजे ॥२॥
कंठातून निघणारा नाद म्हणजे 'मध्यमा' वाणी होय; आणि मुखातून जेव्हा अक्षरांचा स्पष्ट उच्चार होतो, तेव्हा तिला 'वैखरी' वाणी म्हणतात.
नाभिस्थानीं परा वाचा । तोचि ठाव अंतःकर्णाचा ।
अंतःकर्णपंचकाचा । निवाडा ऐसा ॥३॥
नाभीस्थान हे परा वाणीचे मूळ स्थान आहे आणि तेच अंतःकरणाचेही स्थान आहे; आता अंतःकरणपंचकाचा निवाडा असा आहे.
निर्विकल्प जें स्फुरण । उगेंच असतां आठवण ।
तें जाणावें अंतःकर्ण । जाणतीकळा ॥४॥
मनात जेव्हा कसल्याही विकल्पाशिवाय सहज आठवण होते, त्या शुद्ध जाणीवेला 'अंतःकरण' किंवा जाणती कळा म्हणतात.
अंतःकर्ण आठवलें । पुढें होये नव्हेसें गमलें ।
करूं न करू ऐसें वाटलें । तेंचि मन ॥५॥
अंतःकरणात आठवण झाल्यावर 'हे करू की नको, असे होईल की नाही' असा जो संशय निर्माण होतो, तेच 'मन' होय.
संकल्प विकल्प तेंचि मन । जेणें करितां अनुमान ।
पुढें निश्चयो तो जाण । रूप बुद्धीचें ॥६॥
संकल्प आणि विकल्प करणे हेच मनाचे लक्षण आहे, ज्यामुळे केवळ अनुमान वाढते; आणि पुढे जो पक्का निश्चय होतो ते 'बुद्धी'चे रूप जाणावे.
करीनचि अथवा न करी । ऐसा निश्चयोचि करी ।
तेचि बुद्धि हे अंतरीं । विवेकें जाणावी ॥७॥
'मी हे काम नक्की करीन किंवा अजिबात करणार नाही' असा जो ठाम निर्णय होतो, तीच अंतर्यामीची खरी बुद्धी होय हे विवेकाने ओळखावे.
जे वस्तुचा निश्चये केला । पुढें तेचि चिंतूं लागला ।
तें चित्त बोलिल्या बोला । येथार्थ मानावें ॥८॥
ज्या गोष्टीचा बुद्धीने निश्चय केला, तिचेच पुढे सतत चिंतन करणे हे 'चित्त' होय, हे यथार्थ मानले पाहिजे.
पुढें कार्याचा अभिमान धरणें । हें कार्ये तों अगत्य करणें ।
ऐस्या कार्यास प्रवर्तणें । तोचि अहंकारु ॥९॥
त्यानंतर 'हे काम मीच करणार आणि ते केलेच पाहिजे' असा जो कर्तेपणाचा ताठा निर्माण होतो, त्यालाच 'अहंकार' म्हणतात.
ऐसें अंतःकर्णपंचक । पंच वृत्ती मिळोन येक ।
कार्येभागें प्रकारपंचक । वेगळाले ॥१०॥
असे हे अंतःकरणपंचक (अंतःकरण, मन, बुद्धी, चित्त, अहंकार) आहे; या पाचही एकाच अंतर्यामीच्या वेगवेगळ्या वृत्ती असून कार्यभेदानुसार त्यांची पाच नावे झाली आहेत.
जैक्षे पांचहि प्राण । कार्येभागें वेगळाले जाण ।
नाहीं तरी वायोचें लक्षण । येकचि असे ॥११॥
जसे एकाच प्राणवायूचे कार्यभेदाने पाच वेगवेगळे प्रकार होतात, तसेच हे आहे; एरवी वाऱ्याचे मूळ लक्षण एकच असते.
सर्वांगीं व्यान नाभी समान । कंठी उदान गुदीं अपान ।
मुखीं नासिकीं प्राण । नेमस्त जाणावा ॥१२॥
संपूर्ण शरीरात व्यान, नाभीमध्ये समान, कंठामध्ये उदान, गुदद्वारात अपान आणि मुख-नाकात प्राणवायू नेमकेपणाने वास करतो.
बोलिलें हें प्राणपंचक । आतां ज्ञानैंद्रियेंपंचक ।
श्रोत्र त्वचा चक्षु जिव्हा नासिक । ऐसीं हें ज्ञानेंद्रियें ॥१३॥
हे प्राणपंचक सांगितले; आता ज्ञानेंद्रियपंचक ऐका: कान, त्वचा, डोळे, जीभ आणि नाक ही पाच ज्ञानेंद्रिये आहेत.
वाचा पाणी पाद शिस्न गुद । हे कर्मैंद्रियें प्रसिद्ध ।
शब्द स्परुष रूप रस गंध । ऐसें हें विषयपंचक ॥१४॥
वाणी, हात, पाय, शिश्न आणि गुद ही पाच प्रसिद्ध कर्मेंद्रिये आहेत; तसेच शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध हे पाच विषय आहेत.
अंतःकर्ण प्राणपंचक । ज्ञानेंद्रियें कर्मेंद्रिये पंचक ।
पांचवें विषयपंचक । ऐसीं हे पांच पंचकें ॥१५॥
अंतःकरणपंचक, प्राणपंचक, ज्ञानेंद्रियपंचक, कर्मेंद्रियपंचक आणि विषयपंचक; अशी ही पाच पंचके मिळून सूक्ष्म देह बनतो.
ऐसें हे पंचविस गुण । मिळोन सूक्ष्म देह जाण ।
याच कर्दम बोलिला श्रवण । केलें पाहिजे ॥१६॥
या पंचवीस तत्त्वांच्या संयोगाने सूक्ष्म देह तयार होतो; आता या तत्त्वांचा पंचमहाभूतांशी कसा संबंध आहे ते श्रवण करावे.
अंतःकर्ण व्यान श्रवण वाचा । शब्द विषये आकाशाचा ।
पुढें विस्तार वायोचा । बोलिला असे ॥१७॥
आकाशापासून अंतःकरण, व्यान वायू, कान, वाणी आणि शब्द हे पाच घटक निर्माण झाले; आता वायूपासून काय झाले ते पुढे सांगितले आहे.
मन समान त्वचा पाणी । स्पर्श रूप हा पवनीं ।
ऐसे हे अडाखे साधुनी । कोठा करावा ॥१८॥
वायूपासून मन, समान वायू, त्वचा, हात आणि स्पर्श हे पाच घटक निर्माण झाले; हा क्रम साधकाने पक्का लक्षात ठेवावा.
बुद्धि उदान नयेन चरण । रूपविषयाचें दर्शन ।
संकेतें बोलिलें मन । घालून पाहिजे ॥१९॥
तेजापासून बुद्धी, उदान वायू, डोळे, पाय आणि रूप हे पाच घटक निर्माण झाले; हे लक्षपूर्वक समजून घ्यावे.
चित्त अपान जिव्हा शिस्न । रसविषये आप जाण ।
पुढें ऐका सावधान । पृथ्वीचें रूप ॥२०॥
पाण्यापासून चित्त, अपान वायू, जीभ, जननेंद्रिय आणि रस हे पाच घटक झाले; आता पृथ्वीपासून काय झाले ते सावधपणे ऐका.
अहंकार प्राण घ्राण । गुद गंधविषये जाण ।
ऐसे केलें निरूपण । शास्त्रमतें ॥२१॥
पृथ्वीपासून अहंकार, मुख्य प्राण, नाक, गुदद्वार आणि गंध हे पाच घटक निर्माण झाले; शास्त्राच्या नियमानुसार हे असे निरूपण केले आहे.
ऐसा हा सूक्ष्म देहे । पाहातां होईजे निसंदेहे ।
येथें मन घालून पाहे । त्यासीच हें उमजे ॥२२॥
असा हा सूक्ष्म देह आहे, याचे बारकाईने निरीक्षण केले की सर्व संशय मिटतात; जो मनापासून अभ्यास करतो त्यालाच हे तत्त्व उमगते.
ऐसें सूक्ष्म देहे बोलिलें । पुढें स्थूळ निरोपिलें ।
आकाश पंचगुणें वर्तलें । कैसें स्थुळीं ॥२३॥
हा सूक्ष्म देह सांगितला, आता स्थूल देहाचे वर्णन करतो; आकाशतत्त्व आपल्या पाच गुणांनी स्थूल देहात कसे वावरते ते पाहा.
काम क्रोध शोक मोहो भये । हा पंचविध आकाशाचा अन्वये ।
पुढें पंचविध वायो । निरोपिला ॥२४॥
काम, क्रोध, शोक, मोह आणि भय हे पाच विकार स्थूल देहातील आकाशाचे गुणधर्म आहेत; आता वायूचे पाच गुण पुढे सांगितले आहेत.
चळण वळण प्रासारण । निरोध आणि आकोचन ।
हें पंचविध लक्षण । प्रभंजनाचें ॥२५॥
हालचाल करणे, वळणे, हातपाय पसरणे, गती रोखणे आणि आकुंचन पावणे; ही पाच लक्षणे स्थूल शरीरातील वायूची आहेत.
क्षुधा त्रुषा आलस्य निद्रा मैथुन । हे तेजाचे पंचविध गुण ।
आतां पुढें आपलक्षण । निरोपिलें पाहिजे ॥२६॥
भूक, तहान, आळस, झोप आणि मैथुन हे पाच गुण स्थूल देहातील तेजाचे आहेत; आता पाण्याचे गुणधर्म ऐका.
शुक्लीत श्रोणीत लाळ मूत्र स्वेद । हा पंचविध आपाचा भेद ।
पुढें पृथ्वी विशद । केली पाहिजे ॥२७॥
वीर्य, रक्त, लाळ, मूत्र आणि घाम हे पाच घटक स्थूल देहातील पाण्याचे आहेत; आता पृथ्वीचे गुण स्पष्ट करतो.
अस्ति मांष त्वचा नाडी रोम । हे पृथ्वीचे पंचविध धर्म ।
ऐसे स्थूळ देहाचें वर्म । बोलिलें असे ॥२८॥
हाडे, मांस, त्वचा, नाड्या आणि केस (रोम) हे पाच घटक स्थूल देहातील पृथ्वीचे आहेत; हे स्थूल शरीराचे मूळ मर्म आहे.
पृथ्वी आप तेज वायो आकाश । हे पांचाचे पंचविस ।
ऐसें मिळोन स्थूळ देहास । बोलिजेतें ॥२९॥
पृथ्वी, आप, तेज, वायू आणि आकाश या पाच महाभूतांचे हे पंचवीस गुण मिळून हा स्थूल देह बनतो.
तिसरा देह कारण अज्ञान । चौथा माहांकारण ज्ञान ।
हे च्यारी देह निर्शितां विज्ञान । परब्रह्म तें ॥३०॥
तिसरा देह कारण देह (अज्ञान) आणि चौथा महाकारण देह (ज्ञान) होय; या चारही देहांचे विचाराने निरसन झाले की मागे केवळ परब्रह्म उरते.
विचारें चौदेहावेगळें केलें । मीपण तत्वासरिसें गेलें ।
अनन्य आत्मनिवेदन जालें । परब्रह्मीं ॥३१॥
विवेकाने स्वतःला या चारही देहांपासून वेगळे केले की सर्व तत्त्वांसोबत अहंकारही नष्ट होतो; आणि परब्रह्माशी अनन्य होऊन सर्वोच्च आत्मनिवेदन घडते.
विवेकें चुकला जन्म मृत्य । नरदेहीं साधिलें महत्कृत्य ।
भक्तियोगें कृत्यकृत्य । सार्थक जालें ॥३२॥
विवेकाच्या बळावर जन्म-मरणाचा फेरा कायमचा चुकतो आणि या नरदेहात परम कल्याणाचे महान कार्य साध्य होते; भक्तीच्या मार्गाने आयुष्य पूर्णपणे कृतकृत्य होते.
इति श्री पंचीकर्ण । केलेंचि करावें विवर्ण ।
लोहाचें जालें सुवर्ण । परिसाचेनयोगें ॥३३॥
पंचीकरणाच्या या तत्त्वज्ञानाचे वारंवार मनन करावे; जसे परिसाच्या स्पर्शाने साध्या लोखंडाचेही शुद्ध सोने बनते.
हाहि दृष्टांत घडेना । परिसाचेन परीस करवेना ।
शरण जातां साधुजना । साधुच होइजे ॥३४॥
पण परिसाचा दृष्टांतही येथे अपुरा पडतो, कारण परिस लोखंडाला स्वतःसारखा परिस बनवू शकत नाही; पण संतसज्जनांना शरण गेले असता माणूस स्वतःच संतरूप बनून जातो.