श्री दासबोध – दशक सतरावा, समास सातवा

पाणी मुळात अत्यंत स्वच्छ आणि चवरहित असते, पण ते वेगवेगळ्या वेलींमध्ये शोषले गेले की संगतीच्या गुणधर्मामुळे आंबट, तिखट किंवा कडू बनते.

तसेच आत्मा हा मुळात शुद्ध आणि निर्लेप असतो, पण देहाच्या संगतीने तो विकारवश होतो; आणि खोट्या अहंकाराने भरून वाटेल तसा वागू लागतो.

जर चांगली संगत लाभली तर उसासारखी गोडी निर्माण होते; पण वाईट संगतीने विषवेलीप्रमाणे हा जीव दुसऱ्याचा घात करणारा बनतो.

अठराभार वनस्पतींचे विविध गुण किती म्हणून सांगावेत? वेगवेगळ्या देहांच्या संगतीमुळे आत्म्याला तसेच विविध गुण प्राप्त होतात.

त्यातील जे सुजाण पुरुष असतात ते संतांच्या संगतीने या मोहातून बाहेर पडतात; आणि विवेकाच्या बळावर देहाभिमान कायमचा सोडून देतात.

पाण्याचा शेवटी नाश होतो, पण आत्मा मात्र विवेकाच्या साहाय्याने मुक्त होतो; हा प्रत्यक्ष अनुभव विचारी माणसाने तपासून पाहावा.

ज्याला स्वतःचे कल्याण करून घ्यायचे आहे त्याला जास्त काय सांगायचे? प्रत्येकाने स्वतःचे भले कशात आहे हे स्वतःच समजून घेतले पाहिजे.

जो स्वतःचे रक्षण करतो आणि सन्मार्गाने चालतो तोच स्वतःचा खरा मित्र होय; आणि जो स्वतःचाच अधःपात करतो तो स्वतःचाच शत्रू समजावा.

माणूस जर स्वतःच स्वतःचे वाईट करू लागला, तर त्याला कोण अडवणार? जो एकांतात जाऊन स्वतःचाच जीव घेतो त्याला कोण वाचवणार?

जो स्वतःचाच घात करतो तो आत्मघातकी महापापी ठरतो; या कारणास्तव जो विवेकाने स्वतःचा उद्धार करतो तो साधूच धन्य होय.

पुण्यवान माणसाला सत्संगती लाभते आणि पापी माणसाला दुर्जनांची संगत मिळते; माणसाची गती किंवा अधोगती ही केवळ संगतीवरच अवलंबून असते.

म्हणून नेहमी उत्तम लोकांची संगत धरावी, स्वतःच्या उद्धाराची स्वतःच काळजी करावी; आणि ज्ञानी पुरुषाच्या बुद्धीचे अंतरंगात मनन करावे.

इहलोक आणि परलोक या दोन्हींमध्ये शहाणा माणूस सर्वांना सुख देणारा ठरतो; पण अज्ञानामुळे जीवनात केवळ अविवेकच पदरी पडतो.

जाणता मनुष्य हा ईश्वराचा अंश असतो आणि अज्ञानी दुराचारी माणूस हा राक्षसासारखा असतो; या दोन्हींमधील जो श्रेष्ठ मार्ग आहे तो ओळखून स्वीकारावा.

शहाणा माणूस सर्वांना प्रिय आणि आदरणीय वाटतो, पण अडाणी माणसाला कोणी मानत नाही; ज्यामुळे जीवनाचे सार्थक होईल तेच आचरणात आणावे.

उद्योगी आणि शहाण्या माणसाच्या संगतीने इतर लोकही उद्योगी व शहाणे बनतात; पण आळशी व मूर्खांच्या संगतीने माणूस आळशी व मूर्खच बनतो.

सत्संगतीचे फळ अखंड सुख हे आहे आणि कुसंगतीचे फळ केवळ दुःख हेच आहे; मग आनंदाचा त्याग करून कोणी स्वतःहून दुःख का ओढवून घ्यावे?

हा उघड नियम समाजात सर्वत्र स्पष्ट दिसतो; जगातील सर्व लोक या चांगल्या किंवा वाईट संगतीच्या आधारानेच वावरत असतात.

एका चांगल्या योगाने जीवनाचे सर्व योग जुळून येतात आणि एका वाईट संगतीने सर्वनाश ओढवतो; म्हणून विवेकाचा आधार घेऊनच सर्व व्यवहार करावेत.

अचानक संकटात सापडले तरी त्यातून शिताफीने बाहेर पडता आले पाहिजे; संकटातून सुखरूप बाहेर पडल्यावरच मनाला खरे समाधान लाभते.

दुर्जनांच्या संगतीने क्षणाक्षणाला मनस्ताप होतो; म्हणूनच अशा लोकांशी व्यवहार करताना स्वतःची मर्यादा आणि शांति राखून बाजूला व्हावे.

शहाण्या माणसाच्या प्रयत्नांमुळे जगात कशाचीही कमतरता पडत नाही; तो सुख, समाधान आणि लोकांकडून मोठी प्रशंसा मिळवतो.

सध्या जगात हाच नियम चालू आहे; जो कोणी हे शहाणपण समजून घेऊन वागेल, त्याचेच जीवन यशस्वी होईल.

ही पृथ्वी अनेक प्रकारच्या नररत्नांनी भरलेली आहे, प्रत्येकाने विचारपूर्वक माणसांची पारख करावी; सत्य समजले की अंतःकरणात तात्काळ प्रचिती येते.

जगात कोणी दरिद्री तर कोणी श्रीमंत, कोणी वेडे तर कोणी महापंडित असतात; हा जगाचा प्रवाह अनादी काळापासून असाच चालत आला आहे.

काही श्रीमंत नष्ट होतात आणि काही नवीन लोक श्रीमंत बनतात; तसेच ज्ञानाच्या आणि विद्येच्या बाबतीतही सतत बदल होत असतात.

एक संपत्तीने भरतो तर दुसरा रिकामा होतो, रिकामा झालेला पुन्हा भरतो; आणि भरलेलाही काळाच्या ओघात पुन्हा रिकामा होतो.

या सृष्टीचा हा नियमच आहे; संपत्ती ही दुपारच्या सावलीसारखी क्षणभंगुर असते, आणि माणसाचे आयुष्यही नकळत हळूहळू निघून जाते.

बालपण गेले, तरुणपण संपले आणि म्हातारपण प्रत्यक्ष समोर आले; हे ओळखून माणसाने वेळीच स्वतःच्या आयुष्याचे सार्थक करून घेतले पाहिजे.

शरीराला जशी सवय लावली तसे ते बनते, योग्य प्रयत्न केले की सर्व कामे सिद्धीस जातात; मग अज्ञानाने स्वतःला व्यर्थ त्रासात का लोटायचे?