बहुत जनासी उपाये । वक्तयास पुसतां त्रासों नये ।
बोलतां बोलतां अन्वयें । सांडूं नये ॥१॥
अनेकांना सन्मार्ग दाखवण्यासाठी वक्त्याने निरूपण करावे आणि श्रोत्यांनी प्रश्न विचारले तर वक्त्याने कधीही संतापू नये; बोलताना विचारांचा मूळ संदर्भ कधीही सोडू नये.
श्रोत्यानें आशंका घेतली । तै तत्काळ पाहिजे फेडिली ।
स्वगोष्टीनें सगोष्टी पेंचली । ऐसें न व्हावें ॥२॥
श्रोत्याने एखादी शंका विचारली तर ती तात्काळ युक्तीने सोडवली पाहिजे; स्वतःच्याच बोलण्यात स्वतःचाच संभ्रम निर्माण होईल असे कधीही घडू नये.
पुढें धरितां मागें पेंचला । मागें धरितां पुढें उडाला ।
ऐसा सांपडतचि गेला । ठाइं ठाइं ॥३॥
पुढील मुद्दा मांडताना मागील विधानात अडकला, आणि मागील शंका सोडवताना पुढील मुद्द्याचा विपर्यास झाला; अशा प्रकारे वक्त्याने ठिकठिकाणी फसू नये.
पोहणारचि गुचक्या खातो । जनास कैसा काढूं पाहातो ।
आशय लोकांच राहातो । ठाइं ठाइं ॥४॥
स्वतः पोहणाराच जर पाण्यात बुडकुळ्या खाऊ लागला, तर तो इतरांना कसा बाहेर काढणार? अशा अपुऱ्या वक्त्यामुळे लोकांच्या मनातील शंका तशाच शिल्लक राहतात.
आपणचि बोलिला संव्हार । आपणचि बोलिजे सर्वसार ।
दुस्तर मायेचा पार । टाकिला पाहिजे ॥५॥
सृष्टीचा संहारही आपणच सांगितला आणि विश्वाचे सारही आपणच स्पष्ट केले; अशा रीतीने मायेचा हा दुस्तर भवसागर पार करून दाखवला पाहिजे.
जें जें सूक्ष्म नाम घ्यावें । त्याचें रूप बिंबऊन द्यावें ।
तरीच वक्ता म्हणवावें । विचारवंत ॥६॥
ज्या ज्या सूक्ष्म तत्त्वाचे नाव उच्चारावे, त्याचे यथार्थ स्वरूप श्रोत्यांच्या मनावर ठसवावे; तरच वक्त्याला खरा विचारवंत म्हणावे.
ब्रह्म कैसें मूळमाया कैसी । अष्टधाप्रकृती शिवशक्ती कैसी ।
शड्गुणेश्वराची स्थिति कैसी । गुणसाम्याची ॥७॥
परब्रह्म कसे आहे आणि मूळमाया कशी आहे? अष्टधा प्रकृती आणि शिव-शक्ती कशी आहे? तसेच षड्गुणेश्वराची आणि गुणसाम्याची स्थिती कशी असते?
अर्धनारीनटेश्वर । प्रकृतिपुरुषाचा विचार ।
गुणक्षोभिणी तदनंतर । त्रिगुण कैसे ॥८॥
अर्धनारीनटेश्वर, प्रकृती-पुरुषाचा विचार, त्यानंतर गुणक्षोभिणी आणि त्रिगुणांची उत्पत्ती कशी झाली?
पूर्वकक्ष कोठून कोठवरी । वाच्यांशलक्ष्यांशाची परी ।
सूक्ष्म नाना विचार करी । धन्य तो साधु ॥९॥
पूर्वपक्ष कुठपर्यंत मानावा आणि वाच्यार्थ व लक्ष्यार्थ यांचा संबंध कसा लावावा? असा सूक्ष्म आणि सखोल विचार जो करतो तो संत खरोखरच धन्य होय.
नान पाल्हाळीं पडेना । बोलिलेंचि बोलावेना ।
मौन्यगर्भ अनुमाना । आणून सोडी ॥१०॥
जो फाजील पाल्हाळात पडत नाही, तेच ते पुन्हा बोलत नाही; आणि शब्दांच्या पलीकडचे मौन अनुमानाने स्पष्ट करून दाखवतो, तोच खरा ज्ञानी.
घडी येक विमळ ब्रह्म । घडी येक सर्व ब्रह्म ।
द्रष्टा साक्षी सत्ता ब्रह्म । क्षण येक ॥११॥
कधी म्हणायचे ब्रह्म केवळ निर्मळ आहे, कधी म्हणायचे हे सर्व जगच ब्रह्म आहे; आणि कधी द्रष्टा, साक्षी व सत्तेलाच ब्रह्म म्हणायचे, असा धरसोडपणा योग्य नाही.
निश्चळ तेंचि जालें चंचळ । चंचळ तेंचि ब्रह्म केवळ ।
नाना प्रसंगीं खळखळ । निवाडा नाहीं ॥१२॥
निश्चळ तेच चंचल झाले आणि चंचल म्हणजेच साक्षात परब्रह्म, असे बोलून जर गोंधळ घातला तर श्रोत्यांच्या मनातील शंकेचा खरा निवाडा कसा होणार?
चळतें आणी निश्चळ । अवघें चैतन्यचि केवळ ।
रूपें वेगळालीं प्रांजळ । कदापी बोलवेना ॥१३॥
हालचाल करणारी माया आणि स्थिर ब्रह्म हे दोन्ही केवळ चैतन्यच आहेत असे मोघम बोलल्यास, त्यांचे वेगवेगळे रूप स्पष्टपणे कधीच सांगता येत नाही.
उगीच करी गथागोवी । तो लोकांस कैसें उगवी ।
नाना निश्चयें नाना गोवी । पडत जाते ॥१४॥
जो स्वतःच विचारांचा गोंधळ घालतो तो इतरांचे अज्ञान कसे दूर करणार? उलट अशा चुकीच्या समजुतींमुळे लोकांच्या मनात नवीनच अडचणी निर्माण होतात.
भ्रमास म्हणे परब्रह्म । परब्रह्मास ह्मणे भ्रम ।
ज्ञातेपणाचा संभ्रम । बोलोन दावी ॥१५॥
मायेच्या भ्रमालाच परब्रह्म म्हणायचे आणि खऱ्या परब्रह्माला भ्रम ठरवायचे; अशा प्रकारे स्वतःच्या खोट्या ज्ञानाचा बडेजाव मिरवायचा हे अज्ञानाचे लक्षण आहे.
घाली शास्त्रांची दडपण । प्रचितिविण निरूपण ।
पुसों जातां उगाच सीण । अत्यंत मानी ॥१६॥
स्वतःला प्रचिती नसताना शास्त्रांचे अवडंबर माजवून निरूपण करायचे; आणि कोणी शंका विचारली तर संतापून मनाला त्रास करून घ्यायचा.
ज्ञात्यास आणि पदार्थभिडा । तो काय बोलेल बापुडा ।
सारासाराचा निवाडा । जाला पाहिजे ॥१७॥
जो ज्ञानी असूनही संसारातील नश्वर वस्तूंना घाबरून संकोच बाळगतो, तो बिचारा आत्मज्ञानाचा उलगडा काय करणार? सारासार सत्याचा उघड निवाडा झालाच पाहिजे.
वैद्य मात्रेची स्तुती करी । मात्रा गुण कांहींच न करी ।
प्रचितिविण तैसी परी । ज्ञानाची जाली ॥१८॥
वैद्याने केवळ औषधाची मोठी स्तुती करावी पण त्या औषधाने रोग मात्र अजिबात बरा होऊ नये; अनुभवाशिवाय केलेल्या पोकळ ज्ञानाची अवस्था अगदी तशीच असते.
तेथें नाहीं सारासार । तेथें अवघा अंधकार ।
नाना परीक्षेचा विचार । राहिला तेथें ॥१९॥
तिथे सारासार विवेक उरत नाही, सर्वत्र अज्ञानाचा अंधकार पसरतो; आणि सत्याची पारख करण्याचा खरा विचार तेथे शिल्लक राहत नाही.
पाप पुण्य स्वर्ग नर्क । विवेक आणि अविवेक ।
सर्वब्रह्मीं काये येक । सांपडलें नाहीं ॥२०॥
पाप आणि पुण्य, स्वर्ग आणि नरक, तसेच विवेक आणि अविवेक; 'सर्व काही ब्रह्मच आहे' या नावाखाली या सर्वांचा अर्थच नष्ट केला जातो.
पावन आणि तें पतन । दोनीं मानिलीं तत्समान ।
निश्चये आणि अनुमान । ब्रह्मरूप ॥२१॥
पावन असणे आणि पतित होणे या दोन्हींना समान मानले जाते; आणि खरा निश्चय व खोटा संशय या दोघांनाही ब्रह्मरूप ठरवले जाते.
ब्रह्मरूप जालें आघवें । तेथें काये निवडावें ।
आवघी साकरचि टाकावें । काये कोठें ॥२२॥
जर सर्व काही एकाच पातळीवर ब्रह्मरूप मानले तर मग काय त्यागावे आणि काय स्वीकारावे? जर सर्वच साखर आहे तर कचरा फेकून तरी कुठे द्यायचा?
तैसें सार आणि असार । अवघा जाला येकंकार ।
तेथें बळावळा अविचार । विचार कैंचा ॥२३॥
तसेच सार आणि असार दोन्हींची भेसळ करून एकच केले, तर तिथे अज्ञानाचाच जोर वाढेल; मग खऱ्या विवेकाला जागा कुठे उरणार?
वंद्य निंद्य येक जालें । तेथें काये हाता आलें ।
उन्मत्त द्रव्यें जें भुललें । तें भलतेंच बोले ॥२४॥
वंदनीय आणि निंद्य या दोन्ही गोष्टी जर एकच मानल्या, तर माणसाच्या हाती काय पडणार? संपत्तीच्या नशेत उन्मत्त झालेला मनुष्य जसा वाटेल तसे बरळतो;
तैसा अज्ञान भ्रमें भुलला । सर्व ब्रह्म म्हणोन बैसला ।
माहांपापी आणि भला । येकचि मानी ॥२५॥
तसाच अज्ञानाच्या भ्रमात पडलेला हा मनुष्य 'सर्व काही ब्रह्म आहे' असा कोरडा दावा करतो; आणि महापापी व सज्जन दोघांनाही एकच मानू लागतो.
सर्वसंगपरित्याग । अव्हासवा विषयेभोग ।
दोघे येकचि मानितां मग । काये उरलें ॥२६॥
सर्व संग सोडून दिलेला संन्यासी आणि अथांग विषयात लोळणारा विषयी; या दोघांना जर एकच मानले तर मग साधनेत काय शिल्लक उरले?
भेद ईश्वर करून गेला । त्याच्या वाचेन न वचे मोडिला ।
मुखामधें घांस घातला । तो अपानीं घालावा ॥२७॥
ईश्वराने निर्माण केलेले हे सृष्टीचे नियम माणसाच्या कोरड्या बोलण्याने बदलत नाहीत; मुखात घालायचा अन्नाचा घास कोणी गुदद्वारात घालत नाही.
ज्या इंद्रियास जो भोग । तो तो करी येथासांग ।
ईश्वराचें केलें जग । मोडितां उरेना ॥२८॥
ज्या इंद्रियाचा जो उपभोग निसर्गाने ठरवला आहे ते इंद्रिय तेच कार्य करते; ईश्वराची ही नैसर्गिक व्यवस्था माणसाच्या बोलण्याने मोडता येत नाही.
अवघी भ्रांतीची भुटाटकी । प्रचितिविण गोष्टी लटकी ।
वेड लागलें जे बटकी । ते भलतेंचि बोले ॥२९॥
अनुभवाशिवाय केलेली ही सर्व पोकळ विधाने म्हणजे केवळ भ्रमाचा खेळ आहे; वेड लागलेली दासी जशी काहीही बडबडत सुटते तसेच हे आहे.
प्रत्ययज्ञाता सावधान । त्याचें ऐकावें निरूपण ।
आत्मसाक्षात्काराची खूण । तत्काळ बाणें ॥३०॥
ज्याला प्रत्यक्ष आत्मज्ञानाचा अनुभव आहे अशा सावध वक्त्याचेच निरूपण ऐकावे; ज्यामुळे आत्मसाक्षात्काराची खरी खूण साधकाच्या अंतःकरणात तात्काळ ठसते.
वेडें वांकडे जाणावें । आंधळें पाउलीं वोळखावें ।
बाश्कळ बोलणें सांडावें । वमक जैसें ॥३१॥
काय योग्य आणि काय अयोग्य हे ओळखावे, आंधळ्याच्या पावलांवरून त्याची गती ओळखावी; आणि अशी अर्थहीन बाष्कळ बडबड उलट्या केलेल्या अन्नाप्रमाणे कायमची टाकून द्यावी.