श्री दासबोध – दशक सतरावा, समास पाचवा

दिवसभरात एकवीस हजार सहाशे श्वासोच्छ्वासांचा जो नैसर्गिक जप चालतो त्याला 'अजपा जप' म्हणतात; विचार करून पाहिले तर हे रहस्य अत्यंत सोपे आहे.

मुखातून आणि नाकातून जो प्राण अखंड आत येतो आणि बाहेर जातो, त्याच्या गतीचे सूक्ष्म बुद्धीने निरीक्षण केले पाहिजे.

मुळात नादाचा एकच मुख्य स्वर असतो, त्याचे तार, मन्द्र आणि घोर असे तीन प्रकार होतात; त्या घोर स्वरापेक्षाही अजपा जपाचा विचार अत्यंत सूक्ष्म आहे.

सा, रे, ग, म, प, ध, नि हे सात स्वर आहेत, त्यांच्या साहाय्याने बारा मातृकांचा अभ्यास केला जातो; प्रथम स्वराच्या आधारे त्या मातृकांचे उच्चार तपासून पाहावेत.

परा वाणीच्या पलीकडून आणि पश्यंतीच्या खालून या स्वरांचे मूळ उगमस्थान निर्माण होते.

एकांतात शांतपणे बसावे आणि तिथे श्वासाचे हे रहस्य समजून घ्यावे; प्राणवायू अखंड आत घेतला जातो आणि बाहेर सोडला जातो, याचे निरीक्षण करावे.

एकांतात पूर्ण मौन धरून बसल्यावर अत्यंत सावधपणे पाहिले असता, आतून आपोआप 'सोऽहं, सोऽहं' असा ध्वनी उठत असल्याचे जाणवते.

मुखाने कोणताही उच्चार न करता जो ध्वनी आपोआप उमटतो, तोच हा नैसर्गिक 'सहजशब्द' होय; याची प्रचिती येते, पण बाह्य कर्णकर्कश नाद नसतो.

हे शब्द बाजूला सारून जो शांत बसतो तोच खरा श्रेष्ठ मौनी समजावा; आणि या सहज स्थितीसाठीच सर्व योगाभ्यासाची खटपट चाललेली असते.

एकांतात मौन धरून बसल्यावर कोणताही नवीन शब्द उच्चारला नाही, तरी अंतर्यामी 'सोऽहं' असा सहज भास होत राहतो.

श्वास आत घेताना 'सो' आणि बाहेर सोडताना 'हं' असा हा अखंड 'सोऽहं' जप चालू असतो; याचा विचार केला तर हा फार मोठा विस्तार आहे.

शरीर धारण करणारे सर्व जीव, अगदी स्वेदज आणि उद्भिज्ज प्राण्यांपर्यंत; श्वासोच्छ्वासाशिवाय हे सजीव कसे जिवंत राहणार?

असा हा अजपा जप सर्व प्राण्यांमध्ये अखंड चालतो, परंतु त्याचे मर्म केवळ आत्मज्ञानी पुरुषालाच समजते; हा सहज चालणारा मार्ग सोडून कठीण कष्टांत पडू नये.

हा सहज देव आधीपासूनच आपल्या अंतर्यामी हजर असतो, हट्टाने कल्पिलेला देव निर्माण होतो आणि नष्ट होतो; अशा नाशवंत देवावर कोणता विचारी मनुष्य विश्वास ठेवेल?

जगाच्या अंतरंगाचे सहज दर्शन घडते आणि अखंड ध्यान चालू राहते; त्या अंतरात्म्याच्या इच्छेनेच जगातील सर्व लोक आपापले व्यवहार करतात.

अंतरात्म्याचे समाधान होईल असे अन्न खावे; शरीराने केलेले सर्व कर्म शेवटी त्या अंतरात्म्यालाच समर्पित होत असते.

पोटामध्ये साक्षात अग्नीपुरुष वास करतो, ज्याला सर्व प्राणी अन्नाची आहुती देतात; आणि सर्व लोक त्या अंतरात्म्याच्याच आज्ञेत वावरत असतात.

सहजतेने चाललेला नामजप, सहज ध्यान, सहज चालणे आणि सहज केलेली देवाची स्तुती; अशा सहज घडणाऱ्या भक्तीचाच भगवंत स्वीकार करतो.

ही सहज स्थिती समजून घेण्यासाठी लोक अनेक प्रकारचे हठयोग करतात; परंतु नुसत्या हठाने ही अवस्था सहजासहजी प्राप्त होत नाही.

माणसाचे धन संपते आणि दारिद्र्य येते, खाली जमिनीखाली खजिना असतो आणि माणूस वर दारिद्र्यात जगतो; अज्ञानामुळे जीव नक्की काय करेल हे सांगता येत नाही.

तळघरामध्ये अफाट संपत्ती दडलेली असते, भिंतीत धन पुरलेले असते, खांबात आणि तुळईत द्रव्य असते; आणि माणूस स्वतः त्या संपत्तीच्या मधोमध बसलेला असतो.

खजिन्याच्या ढिगाऱ्यावर बसूनही अभागी माणूस उपाशी राहतो आणि त्याचे दारिद्र्य अधिकच वाढते; त्या जगन्नियंत्या परमेश्वराची ही केवढी अद्भुत लीला आहे!

काही जण केवळ संपत्तीकडे पाहतात तर काही प्रत्यक्ष उपभोग घेतात, असा हा विवेकाचा मार्ग आहे; प्रवृत्ती असो वा निवृत्ती, याच न्यायाने चालते.

हृदयात साक्षात नारायण वास करत असताना संपत्तीची काय उणीव भासणार? म्हणून ज्याची ही सर्व संपत्ती आहे त्या मूळ परमात्म्यालाच भक्तीने दृढ धरून ठेवावे.