श्री दासबोध – दशक सतरावा, समास दहावा

पाताळातील आवरणजलामध्ये असणाऱ्या हाटकेश्वराला नमस्कार असो; त्या पाताळलिंगाचा महिमा अत्यंत अथांग आणि श्रेष्ठ आहे.

परंतु तिथे प्रत्यक्ष शरीराने कोणालाही जाता येत नाही आणि डोळ्यांनी दर्शन घडत नाही; म्हणूनच विवेकाच्या साहाय्याने त्या ईश्वराचे केवळ अनुमान करावे लागते.

सात समुद्रांचे वेढे ओलांडून पलीकडे विस्तीर्ण जमीन आहे; आणि शेवटी या भूमंडळाचे अजस्र कडे तुटून पसरलेले आहेत.

सात समुद्र ओलांडून तिथे प्रत्यक्ष जाणे कोणालाही शक्य नाही; म्हणूनच साधकांनी नेहमी सूक्ष्म विवेकाचा आधार घेतला पाहिजे.

जी गोष्ट आपल्याला ठाऊक नसते ती जाणत्या ज्ञानी पुरुषाला विचारावी; कारण शरीराने मनाच्या वेगाने सर्वत्र फिरणे कधीही शक्य नसते.

जे चर्मचक्षूंना दिसत नाही ते ज्ञानदृष्टीने अनुभवावे; आणि संपूर्ण ब्रह्मांडाचे रहस्य समजून घेऊन मनात अखंड समाधानात राहावे.

मध्ये पृथ्वीचा थर पसरलेला आहे म्हणूनच आकाश आणि पाताळ असा भेद भासतो; तो पृथ्वीचा थर काढून टाकला तर सर्वत्र केवळ एकच अथांग पोकळी उरते.

त्यालाच परब्रह्म म्हणावे, जे स्वभावतःच सर्व उपाधींच्या पलीकडचे आहे; आणि जिथे दृश्य मायेचे अस्तित्व पूर्णपणे शून्य होते.

डोळ्यांना दिसते ते दृश्य आणि मनाला कल्पनेने जाणवतो तो भास होय; दृश्य आणि भास या दोन्हींच्या पलीकडचे निराभास परब्रह्म विवेकाने ओळखावे.

जिथे दृश्य आणि मनाचा भास दोन्ही विरून जातात, तिथेच खरा विवेक प्रगट होतो; परंतु अशी सूक्ष्म दृष्टी असणारे खरे आत्मज्ञानी या जगात फार थोडे असतात.

वाच्यार्थ वाणीने बोलायचा असतो, पण लक्ष्यार्थ न बोलता अनुभवायचा असतो; गुणांच्या आधारे त्या गुणातीत निर्गुणाची खरी प्रचिती घेतली पाहिजे.

सृष्टीतील सर्व गुणांचा नाश होतो, पण निर्गुण परब्रह्म मात्र कायम अविनाशी राहते; स्थूल बाह्य आकारापेक्षा हे सूक्ष्म आत्मतत्त्व पाहणे सर्वात श्रेष्ठ आहे.

जे डोळ्यांना दिसत नाही ते संतांकडून ऐकून समजून घ्यावे; श्रवण आणि मननाने सर्व गूढ रहस्ये उलगडतात.

अष्टधा प्रकृतीचे नानाविध घटक इतके अथांग आहेत की ते सहजासहजी समजत नाहीत; म्हणून सर्व गोष्टी एकाच लाथीत मोजून चालत नाही.

सगळ्या गोष्टी जर एकच मानल्या तर तिथे खरी पारखच नष्ट होते; जसे चव नसलेल्या अडाणी माणसाने सर्व पक्वान्ने एकत्र कालवून कचरा करावा.

दगडासारखा मंद (टोणपा) माणूस कधीही गुणग्राहक नसतो आणि मूर्खाला विवेकाची भाषा समजत नाही; ते विवेक आणि अविवेक या दोन्हींना एकच मानतात.

ज्याला चांगले आणि वाईट यातील भेद कळत नाही, त्याचा सर्व अभ्यास बुडाला असे समजावे; अशा अडाणी माणसाला नाना साधने करूनही कधी मुक्ती मिळणार?

वेड लागल्यामुळे जो भ्रष्ट झाला त्याला सर्व काही सारखेच वाटते; अशा लोकांना बाष्कळ अज्ञानी समजावे, ते कधीही विवेकी असू शकत नाहीत.

ज्याचा डोळ्यांदेखत अखंड नाश होतो त्या नश्वर जगाला जे 'अविनाशी' म्हणतात, अशा उथळ लोकांबद्दल काय बोलावे?

ईश्वराने सृष्टीत अनेक भेद निर्माण केले आहेत आणि त्या भेदांवरच सर्व व्यवहार चालतो; पण आंधळेच जर परीक्षक बनले तर तिथे खरी पारख कशी होणार?

जिथे गुणांची पारख नसते तिथे केवळ टोणप्यांचा (मूर्खांचा) बाजार भरतो; जिथे मुळात गुणच नाहीत तिथे मोठेपण तरी कुठून येणार?

खरे आणि खोटे दोन्ही जर एकच मानले तर मग विवेकाचे काय काम उरले? संत पुरुष नेहमी असार टाकून केवळ शाश्वत सार तेवढे स्वीकारतात.

डोळे नसलेल्या आंधळ्याला उत्तम रत्नाची पारख कशी होणार? आणि ज्याच्याकडे कसलीही दीक्षा नाही त्याला श्रेष्ठ संस्कार कुठून मिळणार?

जो घाणेरड्या सवयींमुळे शौचास जाऊन हातपाय धुण्याचे साधे नियमही जाणत नाही, त्याच्यासाठी वेद, शास्त्रे आणि पुराणे काय करणार?

म्हणून आधी स्वतःचे आचरण शुद्ध ठेवावे आणि मगच आत्मज्ञानाचा विचार करावा; शुद्ध आचार आणि विचारानेच भवसागराचा पैलतीर गाठता येतो.

जे शहाण्या माणसालाही पटकन समजत नाही ते बाष्कळ बडबड करणाऱ्याला कसे कळणार? डोळस लोकही जिथे फसतात तिथे आंधळ्यांचा काय उपयोग?

पाप-पुण्य आणि स्वर्ग-नरक या सर्वांना जर अज्ञानाने एकच मानले, तर मग विवेक आणि अविवेक यांत काय फरक उरला?

अमृत आणि विष दोन्ही एकच आहेत असे तोंडाने म्हटले, तरी प्रत्यक्ष विष पिताच प्राण निघून जातात; दुष्कर्माने केवळ फजिती होते आणि सत्कर्मानेच खरी कीर्ती वाढते.

इहलोक आणि परलोक या दोन्हींमध्ये जिथे संपूर्ण विवेक नसतो, तिथे माणसाचे सर्व प्रयत्न पूर्णपणे निरर्थक ठरतात.

म्हणून नेहमी संतांच्या संगतीत राहावे, पवित्र शास्त्रांचेच श्रवण करावे; आणि अनेक प्रामाणिक प्रयत्नांनी स्वतःमध्ये उत्तम गुण जोपासावेत.