श्री दासबोध – दशक अठरावा, समास पहिला

हे गजानना, मी तुला नमन करतो; तुझा अगाध महिमा कोणालाही पूर्णपणे समजत नाही, तू लहान-मोठ्या सर्व लोकांना विद्या आणि बुद्धी देणारा आहेस.

हे शारदा माते, तुला वंदन असो; परा, पश्यंती, मध्यमा आणि वैखरी या चारही वाणी तुझ्याच प्रेरणेने स्फुरतात; पण तुझे मूळ आत्मस्वरूप जाणणारे जगात फार थोडे आहेत.

हे ब्रह्मदेवा, तू खरोखर धन्य आहेस; ज्याने या संपूर्ण सृष्टीची रचना केली आणि वेद, शास्त्रे व नाना प्रकारचे भेद या जगात प्रगट केले.

हे भगवान विष्णू, तूही धन्य आहेस; जो एकाच चैतन्यांशाने सर्व प्राण्यांचे पालन करतो आणि जाणतेपणाने सर्वांना वाढवून त्यांचे व्यवहार चालवतो.

हा भोळा शंकरही अत्यंत धन्य आहे, ज्याच्या दातृत्वाला कसलीही मर्यादा नाही; आणि जो स्वतः अखंड प्रभू रामनामाचा नित्य जप करत असतो.

तो देवराज इंद्रही धन्य आहे, जो स्वर्गातील सर्व देवांचा राजा मानला जातो; आणि त्या इंद्रलोकातील अफाट वैभवाचे वर्णन किती म्हणून करावे?

तो यमधर्मही धन्य आहे, जो पाप-पुण्याचा आणि धर्म-अधर्माचा अचूक निवाडा करतो; आणि प्राणिमात्रांच्या कर्माचे मर्म उघडे करून फळ देतो.

तिरुपतीच्या व्यंकटेशाचा महिमा तर काय सांगावा! जिथे भक्त उभे राहूनच आनंदाने महाप्रसाद ग्रहण करतात आणि वडे, धिरडी व विविध पक्वान्नांचा स्वाद घेतात.

हे बनशंकरी देवी, तूही धन्य आहेस; जिथे विविध भाज्या व शाकभाज्यांच्या पंगती बसतात, अशा वैविध्यपूर्ण भोजनाची चव इतरत्र कुठे अनुभवता येईल?

गोलांगूल हनुमंतही धन्य आहे, ज्याला कोरवड्यांच्या (कुरडयांच्या) भव्य माळा अर्पण केल्या जातात; आणि दहिवड्यांचा नैवेद्य खाऊन सर्व भक्तांचे चित्त तृप्त होते.

हे खंडेराया, तूही धन्य आहेस; ज्याच्या नावाने उधळलेल्या भंडाऱ्याने भक्तांचे शरीर पिवळेधमक होते आणि जिथे कांद्याचे भरीत व घट्ट रोटगे खाण्यासाठी भाविक तयार असतात.

ती तुळजाभवानी माताही धन्य आहे, जी संसारात हाक मारताच भक्तांवर त्वरित प्रसन्न होते; तिच्या अद्भुत गुणांची आणि वैभवाची मोजदाद कोण करू शकेल?

पंढरीचा पांडुरंगही अत्यंत धन्य आहे; ज्याच्या दारात अखंड हरिकथेचा गजर चालतो आणि विविध तालासुरांत अनेक रागांचे रंग भरून येतात.

हे क्षेत्रपाळा, तूही धन्य आहेस; ज्याने असंख्य लोकांना आपल्या भक्तीचा लळा लावला आहे आणि मनोभावे सेवा केली तर फळ मिळायला अजिबात वेळ लागत नाही.

प्रभू रामचंद्र आणि श्रीकृष्ण इत्यादी अवतारांचा महिमा अथांग आहे; ज्यांच्या सगुण उपासनेसाठी अनेक लोक सदैव तत्पर झाले आहेत.

परंतु या सर्व देवांचे मूळ कारण म्हणजे केवळ हा अंतरात्माच होय; आणि या संपूर्ण पृथ्वीवर घडणारे सर्व उपभोग शेवटी त्यालाच मिळतात.

तोच अंतरात्मा नाना देव होऊन बसला आहे आणि अनेक शक्तींच्या रूपाने प्रगट झाला आहे; विश्वातील सर्व वैभवाचा खरा भोक्ता तो एकटाच आहे.

या गूढ सत्याचा खोलवर विचार करावा; हा संसाराचा पसारा खूप लांबलेला आहे, ज्यात असंख्य देव आणि मानव जन्माला येतात आणि मरून जातात.

जगात होणारी कीर्ती आणि अपकीर्ती, प्रचंड निंदा आणि मोठी स्तुती; या सर्वांचा प्रत्यक्ष भोग शेवटी त्या अंतरात्म्यालाच भोगावा लागतो.

कोणत्या शरीरात काय घडते आणि कोणता देह काय भोगतो? संसारात जो भोगी, त्यागी किंवा पूर्ण विरक्त दिसतो, तो सर्वत्र वावरणारा एकच अंतरात्मा आहे.

सर्वसामान्य लोक अहंकाराला भुलले आणि केवळ बाह्य देहाकडेच पाहत राहिले; त्यामुळे तो अंतरात्मा हृदयात हजर असूनही मूळ मालकालाच ते विसरून गेले.

या अंतरात्म्याची सूक्ष्म हालचाल ओळखू शकेल असा विचारी पुरुष या जगात कोण आहे? पूर्वजन्मीचे अफाट पुण्य गाठीशी असेल, तरच त्याचे अखंड अनुसंधान टिकून राहते.

त्या आत्मस्वरूपाच्या अखंड अनुसंधानाने मनातील सर्व पापे आणि दोष जळून भस्म होतात; अंतर्मुख ज्ञानी पुरुष असाच विचार करून पाहतात.

जे अंतर्मुख होऊन आत्म्याशी जोडले गेले ते सर्व तरून गेले, आणि जे आत्म्याला विसरून बाह्य रूढींमध्ये अडकले ते संसारात बुडून गेले.