दुल्लभ शरीरीं दुल्लभ आयुष्य । याचा करूं नये नास ।
दास म्हणे सावकास । विवेक करावा ॥१॥
अत्यंत दुर्लभ असा हा मानवी देह आणि त्यात मिळणारे हे दुर्लभ आयुष्य व्यर्थ वाया घालवू नये; समर्थ म्हणतात, शांत चित्ताने आत्मविवेकाचा अभ्यास करावा.
न पाहातां उत्तम विवेक । अवघा होतो अविवेक ।
अविवेकें प्राणी रंक । ऐसा दिसे ॥२॥
उत्तम विचारांचा विवेक जागा नसेल तर संपूर्ण जीवन केवळ अविवेकाने भरून जाते; आणि अशा अविवेकामुळे मनुष्य समाजात अत्यंत दरिद्री व लाचार बनतो.
हें आपलें आपण केलें । आळसें उदास नागविलें ।
वाईट संगतीनें बुडविलें । देखत देखतां ॥३॥
माणसाने स्वतःच स्वतःचे नुकसान करून घेतले, आळसाने त्याचे जीवन लुटले; आणि वाईट संगतीमुळे डोळ्यांदेखत त्याचे संपूर्ण आयुष्य बुडाले.
मूर्खपणाचा अभ्यास जाला । बाष्कळपणें घातला घाला ।
काम चांडाळा उठिला । तरुणपणीं ॥४॥
मूर्खपणाचीच सवय जडली आणि बाष्कळ वागण्याने जीवनाचा सत्यानाश केला; त्यातच तरुण वयात कामवासनेच्या दुष्ट विकाराने डोके वर काढले.
मूर्ख आळसी आणि तरुणा । सर्वांविषीं दैन्यवाणा ।
कांहीं मिळेना कोणा । काये म्हणावें ॥५॥
जो स्वतः मूर्ख, आळशी आणि त्यात तारुण्याच्या नशेत वावरणारा असतो, तो सर्व बाजूंनी अत्यंत दीनवाणा होतो; त्याला समाजात काहीच मिळत नाही, अशा माणसाला काय म्हणावे?
जें जें पाहिजे तें तें नाहीं । अन्नवस्त्र तेंहि नाहीं ।
उत्तम गुण कांहींच नाहीं । अंतर्यामीं ॥६॥
जीवनात जे जे आवश्यक आहे ते त्याच्याजवळ नसते, अन्न आणि वस्त्राचीही भ्रांत पडते; आणि अंतःकरणात एकही उत्तम सद्गुण शिल्लक नसतो.
बोलतां येना बैसतां येना । प्रसंग कांहींच कळेना ।
शरीर मन हें वळेना । अभ्यासाकडे ॥७॥
लोकांत कसे बोलावे आणि कसे बसावे हे कळत नाही, वेळेचा प्रसंग समजत नाही; आणि त्याचे शरीर व मन अभ्यासाकडे वळायला तयार नसते.
लिहिणें नाहीं वाचणें नाहीं । पुसणें नाहीं सांगणें नाहीं ।
नेमस्तपणाचा अभ्यास नाहीं । बाष्कळपणें ॥८॥
लिहिणे नाही, वाचणे नाही, कोणाला विचारणे नाही आणि योग्य ते सांगता येत नाही; बाष्कळ बडबडीमुळे नेमकेपणाचा कोणताही अभ्यास त्याच्या ठायी नसतो.
आपणांस कांहींच येना । आणी सिकविलेंहि मानेना ।
आपण वेडा आणि सज्जना । बोल ठेवी ॥९॥
स्वतःला काही शिकता येत नाही आणि दुसऱ्याने शहाणपणा शिकवला तरी तो पटत नाही; स्वतः वेड्यासारखा वागतो आणि उलट सज्जन माणसांनाच दोष देत बसतो.
अंतरी येक बाहेरी येक । ऐसा जयाचा विवेक ।
परलोकाचें सार्थक । कैसें घडे ॥१०॥
ज्याच्या मनात एक आणि बाहेर भलतेच असते असा ढोंगी विचार ज्याचा असतो, त्याला परलोकातील आत्महित कसे बरे साध्य होणार?
आपला संसार नासला । मनामधें प्रस्तावला ।
तरी मग अभ्यास केला । पाहिजे विवेकाचा ॥११॥
स्वतःचा संसार बिघडला आणि मनात पश्चात्ताप झाला, तर मग माणसाने ताबडतोब आत्मविवेकाचा सराव सुरू केला पाहिजे.
येकाग्र करूंनिया मन । बळेंचि धरावें साधन ।
येत्‍नीं आळसाचें दर्शन । होऊंच नये ॥१२॥
मन पूर्ण एकाग्र करून प्रयत्नपूर्वक साधनेची कास धरावी; आणि प्रयत्नांच्या मार्गात आळसाचा लवलेशही दिसू देऊ नये.
अवगुण अवघेचि सांडावे । उत्तम गुण अभ्यासावे ।
प्रबंद पाठ करीत जावें । जाड अर्थ ॥१३॥
स्वतःमधील सर्व अवगुण पूर्णपणे टाकून द्यावेत आणि उत्तम गुणांचा अभ्यास करावा; तसेच गंभीर व सखोल अर्थ असलेले ग्रंथ व पदे मुखोद्गत करावीत.
पदप्रबंद श्लोकप्रबंद । नाना धाटी मुद्रा छंद ।
प्रसंगज्ञानेंचि आनंद । होत आहे ॥१४॥
उत्तम पदांची व श्लोकांची रचना, गायनाची योग्य पद्धत, ताल, मुद्रा आणि विविध छंद यांचा प्रसंग ओळखून वापर केला की मोठा आनंद निर्माण होतो.
कोणे प्रसंगीं काये म्हणावें । ऐसें समजोन जाणावें ।
उगेंचि वाउगें सिणावें । कासयासी ॥१५॥
कोणत्या प्रसंगी नक्की काय बोलावे हे आधी विचारपूर्वक समजून घ्यावे; विनाकारण निरर्थक बोलून स्वतःला कशाला कष्टात लोटायचे?
दुसयाचें अंतर जाणावें । आदर देखोन म्हणावें ।
जें आठवेल तें गावें । हें मूर्खपण ॥१६॥
दुसऱ्याच्या मनातील हेतू ओळखावा आणि समोरच्याचा आदर पाहून बोलावे; मनात जे येईल ते वाटेल तसे गात बसणे हा निव्वळ मूर्खपणा आहे.
जयाची जैसी उपासना । तेंचि गावें चुकावेना ।
रागज्ञाना ताळज्ञाना । अभ्यासावें ॥१७॥
ज्या देवाची किंवा श्रोत्यांची जशी आवड असेल तेच अचूक गावे; आणि संगीतातील रागज्ञान व तालज्ञानाचा नीट अभ्यास करावा.
साहित संगीत प्रसंग मानें । करावीं कथेंचीं घमशानें ।
अर्थांतर श्रवणमननें । काढीत जावें ॥१८॥
साहित्य, संगीत आणि प्रसंगाचे भान ठेवून कीर्तनाचा व कथेचा भव्य रंग भरावा; आणि श्रवण-मननाच्या साहाय्याने त्यातील गूढ आध्यात्मिक अर्थ उलगडून दाखवावा.
पाठ उदंडचि असावें । सर्वकाळ उजळीत जावें ।
सांगितलें गोष्टीचें असावें । स्मरण अंतरीं ॥१९॥
स्वतःचे पाठांतर भरपूर असावे आणि रोज नित्यनियमाने त्याची उजळणी करावी; तसेच संतांनी सांगितलेल्या तत्त्वांचे अंतःकरणात सदैव स्मरण ठेवावे.
अखंड येकांत सेवावा । ग्रन्थमात्र धांडोळावा ।
प्रचित येईल तो घ्यावा । अर्थ मनीं ॥२०॥
अखंड एकांताचे सेवन करावे आणि उत्तम ग्रंथांचे सखोल वाचन करावे; आणि ज्या विचाराने स्वतःला प्रत्यक्ष प्रचिती येईल, तोच खरा अर्थ मनात साठवून ठेवावा.