श्री दासबोध – दशक अठरावा, समास सहावा

नाना प्रकारची वस्त्रे आणि अलंकारांनी केवळ बाह्य शरीर सजवता येते; परंतु विवेक, विचार आणि चातुर्याने माणसाचे अंतरंग सजवले जाते.

शरीर अत्यंत देखणे व तेजस्वी असेल आणि त्यावर उत्तम वस्त्रे व दागिने घातले असतील; पण अंतःकरणात जर चातुर्याचे बीज नसेल, तर त्या रूपाला समाजात अजिबात शोभा येत नाही.

जो तोंडाळ, हेकेखोर, कठोर बोलणारा, सतत स्वतःच्याच तोऱ्यात वावरणारा आणि अहंकारी असतो; तो न्याय आणि नीती कधीही मनावर घेत नाही.

जो लहरी, अतिशय तापट, मर्यादा न पाळणारा आणि राजकारणाच्या संवादात जुळवून न घेणारा असतो;

असा उनाड, बेइमान आणि बोलण्यात कधीही खरे नसलेला माणूस समाजात एखाद्या दुष्ट राक्षसासारखाच जाणावा.

प्रत्येक प्रसंग एकासारखा नसतो, नेहमी एकाच नियमाने व्यवहार चालत नाही; परिस्थिती न ओळखता एकाच नियमाला चिकटून बसले तर राजकारणात मोठा घात होतो.

कोणत्याही गोष्टीचा अतिरेक सर्वत्र टाळावा आणि प्रसंगाचा रोख पाहून वागावे; विवेकी पुरुषाने कधीही आंधळ्या हट्टाला पेटू नये.

अतिशय हट्ट धरला तर तिथे कामात मोठी अडचण निर्माण होते; आणि अशा तंट्यात कोणाचा तरी पूर्ण विनाश ठरलेला असतो.

ईश्वर आपल्या पाठीशी आहे आणि विशेषतः तुळजाभवानी मातेचा आशीर्वाद आहे हे खरे; परंतु तरीही माणसाने पूर्ण सारासार विचार करूनच कार्य केले पाहिजे.

नेहमी सावध असणाऱ्या माणसाला वेगळी सूचना काय करायची? तरीही भविष्यातील परिस्थितीचा आधीच योग्य अंदाज बांधला पाहिजे.

समर्थ पुढार्याजवळ अनेक लोक विश्वासाने एकत्र आले पाहिजेत; आणि मन पूर्ण स्थिर करून लोकांनी कार्यासाठी उभे राहिले पाहिजे.

परकीय दुष्ट शत्रू अफाट आहेत आणि त्यांचे बंड अनेक दिवसांचे माजले आहे; या कारणास्तव माणसाने रात्रंदिवस अत्यंत सावध राहिले पाहिजे.

सर्व जगाचा कर्ता तो परमेश्वर आहे, त्यानेच ज्या महापुरुषाचा अंगीकार केला आहे; त्या अलौकिक पुरुषाचे विचार समजणारा विरळाच असतो.

न्याय, नीती, विवेक, विचार, अनेक प्रसंगांचे भान आणि दुसऱ्याचे अंतरंग अचूक ओळखण्याची कला; ही सर्व साक्षात ईश्वराचीच देणगी असते.

सावधपणाने अखंड महाप्रयत्न करणे, ऐन संकटाच्या वेळी अपार धैर्य दाखवणे; आणि अद्भुत पराक्रम करून दाखवणे ही भगवंताचीच कृपा असते.

यश, कीर्ती, पराक्रम आणि महिमा यांची सीमा नसणे, उत्तम गुणांची कमतरता नसणे; आणि ज्याची कशाशीही तुलना होऊ शकत नाही, हे सर्व ईश्वराचे देणे असते.

देव आणि संतांचे रक्षण करणे, शुद्ध आचार-विचार टिकवणे, अनेक लोकांना आधार देणे; आणि अखंड परोपकार घडणे ही ईश्वराचीच देणगी आहे.

इहलोक आणि परलोकाचे भान ठेवणे, सदैव दक्ष राहणे; आणि अनेक लोकांचे स्वभाव शांतपणे सहन करणे हे ईश्वराच्या कृपेनेच जमते.

धर्माची बाजू उचलून धरणे, सज्जनांची काळजी वाहणे; आणि बहुसंख्य रयतेचे प्रेमाने पालनपोषण करणे ही ईश्वरी देणगी आहे.

धर्मस्थापनेचे कार्य करणारे महापुरुष हे साक्षात ईश्वराचेच अवतार असतात; पूर्वी असे अवतार झाले आहेत आणि पुढेही होणार आहेत.

उत्तम गुणांची कदर करणे, तीक्ष्ण तर्क आणि जागृत विवेक असणे; तसेच धर्माची तळमळ असणारा पुण्यश्लोक नेता होणे ही ईश्वराचीच कृपा असते.

सर्व गुणांमध्ये श्रेष्ठ गुण म्हणजे योग्य योजना, विवेक आणि सारासार विचार; ज्यामुळे या लोकात आणि परलोकात मनुष्य सहज पैलतीराला पोहोचतो.