श्री दासबोध – दशक अठरावा, समास दुसरा

अज्ञानाच्या काळात भूतकाळात जे काही घडले ते घडून गेले; पण आता शहाणे झाल्यावर मात्र अत्यंत सावधपणे व नियमाने वागले पाहिजे.

जाणत्या ज्ञानी माणसाची संगत धरावी, त्याची मनोभावे सेवा करावी; आणि त्या जाणत्या पुरुषाची उत्तम सद्बुद्धी हळूहळू स्वतःमध्ये उतरवून घ्यावी.

जाणत्या माणसाजवळ उत्तम लिहिणे शिकावे, त्याच्याकडून शुद्ध वाचणे शिकावे; आणि आपल्या मनातील सर्व शंका त्याला विचारून समजून घ्याव्यात.

जाणत्या माणसावर उपकार करावेत (त्याची सेवा करावी), त्याच्या कार्यासाठी स्वतःचे शरीर झिजवावे; आणि त्याचे विचार किती खोल व श्रेष्ठ आहेत हे तपासावे.

जाणत्याच्या संगतीत राहून ईश्वराचे भजन करावे, त्याच्यासोबत सत्कार्यासाठी झिजावे; आणि आत्मविचाराचे मनन करून अंतःकरणात सदा आनंदित राहावे.

जाणत्या माणसाकडून उत्तम गायन शिकावे, विविध वाद्ये वाजवण्याची कला शिकावी; आणि रागांचे नाना प्रकार व सुंदर आलाप त्याच्याकडून समजून घ्यावेत.

जाणत्या माणसाचा पदर घट्ट धरावा, त्याने दिलेले ज्ञानरूपी औषध घ्यावे; आणि तो जे जे पथ्य सांगेल ते आधी काटेकोरपणे पाळावे.

जाणत्या माणसाकडून माणसांची व वस्तूंची खरी पारख शिकावी, त्याच्याकडून बुद्धीची तालीम घ्यावी; आणि कठीण भवसागरातून सुरक्षित पोहून जाण्याचा अभ्यास करावा.

जाणता पुरुष जसा विचारपूर्वक बोलतो तसे बोलावे, तो सांगेल त्या मार्गाने चालावे; आणि त्याच्या दक्षतेचे ध्यान अंतःकरणात धरून ठेवावे.

जाणत्याच्या मुखातून उत्तम कथा व निरूपणे शिकावीत, त्याच्या सूक्ष्म युक्त्या समजून घ्याव्यात; आणि त्याने सांगितलेल्या सर्व तत्त्वांचे खोलवर मनन करावे.

जाणत्या पुरुषाचे व्यावहारिक डावपेच समजून घ्यावेत, त्याचे राजकीय पेच उकलता आले पाहिजेत; आणि तो जसा लोकसंग्रह सांभाळतो, तसेच लोकांना संतुष्ट ठेवावे.

जाणता माणूस वेळ आणि प्रसंग कसा ओळखतो ते जाणावे, त्याचे कार्यकौशल्य आत्मसात करावे; आणि त्याच्या अंतरात उठणारे स्फूर्तीचे तरंग अभ्यासावेत.

जाणत्याचा अखंड उद्योगी स्वभाव स्वतःमध्ये आणावा, त्याचा अचूक तर्क समजून घ्यावा; आणि त्याने न बोलताच केलेल्या इशाऱ्याचा अर्थ क्षणात ओळखावा.

जाणत्याचे व्यवहारचातुर्य, त्याचे मुत्सद्दी राजकारण आणि त्याचे अध्यात्मिक निरूपण नित्यनियमाने लक्षपूर्वक ऐकत जावे.

जाणत्याचे काव्य शिकून घ्यावे, त्याचे गद्य आणि पद्य नीट ओळखावे; आणि त्याच्या गोड वचनांमागील खरा अर्थ अंतःकरणात समजून घ्यावा.

जाणत्याची प्रबंधरचना पाहावी, त्याच्या शब्दांतील सूक्ष्म भेद अभ्यासावेत; आणि त्याचे विविध तात्त्विक संवाद बारकाईने शोधून तपासावेत.

जाणत्या पुरुषाची तीक्ष्ण बुद्धिमत्ता, त्याची अपार सहनशीलता आणि त्याची मनाची विशाल औदार्यता नीट समजून घ्यावी.

जाणत्याच्या विविध कल्पना, त्याची भविष्य जाणणारी दूरदृष्टी आणि त्याची गंभीर विचारसरणी स्वतःच्या आचरणात आणावी.

जाणता माणूस आपला वेळ कसा सत्कारणी लावतो आणि त्याचा अध्यात्मविवेक कसा असतो; हे पाहून त्याचे सर्व उत्तम गुण स्वतःमध्ये सामावून घ्यावेत.

जाणत्याचा खरा भक्तिमार्ग, त्याचा वैराग्याचा मार्ग आणि विविध प्रसंगांना तोंड देण्याची त्याची पद्धत नीट समजून घ्यावी.

जाणत्याचे आत्मज्ञान पाहावे, त्याचे ध्यान कसे लागते ते शिकावे; आणि त्याच्या वागण्या-बोलण्यातील सूक्ष्म खुणा समजून घ्याव्यात.

जाणत्या पुरुषाची पूर्ण अनासक्त वृत्ती, त्याचे विदेही लक्षण आणि त्याचे ब्रह्मनिरूपण स्वतःच्या अंतःकरणात पक्के समजून घ्यावे.

खरा जाणता पुरुष म्हणजे हा एक अंतरात्माच होय, त्याचा महिमा किती म्हणून सांगावा? त्याच्या विद्या, कला आणि गुणांना विश्वात कसलीही सीमा नाही.

त्या परमेश्वराच्या गुणांचे अखंड वर्णन करावे आणि त्याच्याशी नित्य आंतरिक संवाद साधावा; ज्यामुळे अंतःकरणात अथांग आनंद निर्माण होतो.

परमेश्वराने जे जे निर्माण केले आहे ते अखंड डोळ्यांसमोर दिसतेच आहे; विवेकी माणसाने शांत चित्ताने चिंतन करून त्यातील मूळ रहस्य समजून घ्यावे.

या जगात जे काही निर्माण झाले आहे ते सर्व त्या जगदीश्वरानेच निर्माण केले आहे; म्हणून प्रथम नश्वर निर्मितीला शाश्वत सत्यापासून वेगळे ओळखता आले पाहिजे.

तो परमात्मा सर्व जगाची निर्मिती करतो पण स्वतः डोळ्यांनी पाहायला गेले तर कुठेच दिसत नाही; म्हणून विवेकाच्या बळावर अनुमानाने त्याचे अस्तित्व ओळखावे.

त्याचे अखंड ध्यान लागले की तो कृपाळू होऊन भक्ताचे अन्न-वस्त्र चालवतो; म्हणून सर्वकाळ त्याच्याच अनुसंधानात राहून व्यवहार करावा.

जो देहाचे ध्यान सोडून आत्म्याचे ध्यान धरत नाही तो अभक्त, आणि जो आत्म्याचे निरंतर ध्यान धरतो तोच खरा भक्त; असा परमात्मा भक्तांना संसारातून मुक्त करतो.

उपासनेच्या अंतिम टप्प्यावर देव आणि भक्त यांची कायमची अद्वैत भेट होते; आणि ही प्रत्यक्ष अनुभवाची गोष्ट केवळ खरा अनुभवी साधकच जाणतो.