वंदूनियां आदिपुरुष । बोलों निद्रेचा विळास ।
निद्रा आलियां सावकास । जाणार नाहीं ॥१॥
आदिपुरुषाला वंदन करून आता निद्रेचा (झोपेचा) अद्भूत खेळ सांगतो; झोप एकदा अंगावर आली की ती माणसाला सहजासहजी सोडत नाही.
निद्रेनें व्यापिली काया । आळस आंग मोडे जांभया ।
तेणेंकरितां बैसावया । धीर नाहीं ॥२॥
झोपेने शरीराला वेढले की आळस येतो, अंग मोडते आणि जांभया सुरू होतात; त्यामुळे माणसाला साधे ताठ बसण्याचेही त्राण उरत नाही.
कडकडां जांभया येती । चटचटां चटक्या वाजती ।
डकडकां डुकल्या देती । सावकास ॥३॥
मोठमोठ्याने जांभया येतात, झोप घालवण्यासाठी बोटांच्या चटक्या वाजवतात; आणि बसल्या बसल्या माणूस हळूहळू जोराने डुलक्या खाऊ लागतो.
येकाचे डोळे झांकती । येकाचे डोळे लागती ।
येक ते वचकोन पाहाती । चहुंकडे ॥४॥
काहींचे डोळे मिटून जातात, काहींना झापड येते; तर काही जण झोपेतून दचकून इकडेतिकडे पाहू लागतात.
येक उलथोन पडिले । तिहीं ब्रह्मविणे फोडिले ।
हुडकाचे टुकडे जाले । सुधी नाहीं ॥५॥
काही जण झोपेच्या भरात अंगावरच उलथून पडतात, ज्यामुळे हातातील तंबोरे फुटतात; वाद्यांचे तुकडे तुकडे होतात, तरीही त्यांना कसलीच शुद्ध नसते.
येक टेंकोन बैसले । तेथेंचि घोरों लागले ।
येक उताणे पसरलें । सावकास ॥६॥
काही जण भिंतीला टेकून बसतात आणि तिथेच घोरू लागतात; तर काही जण जमिनीवर उताणे पाय पसरून गाढ झोपून जातात.
कोणी मुर्कुंडी घालिती । कोणी कानवडें निजती ।
कोणी चक्रीं फिरती । चहुंकडे ॥७॥
कोणी मुटकुळे करून झोपतात, कोणी एका कुशीवर आडवे होतात; तर काही जण बिछान्यावर गरगरा गिरक्या घेत राहतात.
येक हात हालविती । येक पाये हालविती ।
येक दांत खाती । कर्कराटें ॥८॥
काही जण झोपेत हात हलवतात, काही पाय झाडतात; तर काही जण दातांवर दात घासून करकरा वाजवतात.
येकांचीं वस्त्रें निघोनि गेलीं । ते नागवींच लोळों लागलीं ।
येकाचीं मुंडासीं गडबडलीं । चहुंकडे ॥९॥
काहींचे अंगावरील वस्त्र सुटून जाते आणि ते उघडेबोडकेच लोळू लागतात; तर काहींचे डोक्यावरील पागोटे निसटून चहूबाजूंना पडते.
येक निजेलीं अव्यावेस्तें । येक दिसती जैसीं प्रेते ।
दांत पसरुनी जैसीं भूतें । वाईट दिसती ॥१०॥
काही जण अत्यंत अस्ताव्यस्त झोपतात आणि प्रेतासारखे निपचित दिसतात; दात विचकटून पडलेले लोक भूतासारखे विद्रूप दिसू लागतात.
येक वोसणतचि उठिले । येक अंधारीं फिरों लागले ।
येक जाऊन निजेले । उकरड्यावरी ॥११॥
काही जण झोपेतच बरळत उठतात, काही अंधारातच चाचपडत फिरू लागतात; तर काही झोपेच्या नशेत जाऊन थेट उकिरड्यावरच झोपतात.
येक मडकीं उतरिती । येक भोई चांचपती ।
येक उठोन वाटा लागती । भलतीकडे ॥१२॥
काही झोपेत मडकी उतरवून ठेवतात, काही जमिनीवर हात चाचपडतात; तर काही उठून भलत्याच वाटेने चालू लागतात.
येक प्राणी वोसणाती । येक फुंदफुंदों रडती ।
येक खदखदां हासती । सावकास ॥१३॥
काही जण स्वप्नात बडबडतात, काही हुंदके देऊन रडू लागतात; तर काही जण शांत झोपेतच खदखदा हसू लागतात.
येक हाका मारूं लागले । येक बो।म्बलित उठिले ।
येक वचकोन राहिले । आपुले ठाईं ॥१४॥
काही जण झोपेतच मोठ्याने हाका मारू लागतात, काही बोंबलत दचकून उठतात; तर काही भयभीत होऊन जागेवरच स्तब्ध बसून राहतात.
येक क्षणक्षणा खुरडती । येक डोई खाजविती ।
येक कढों लागती । सावकास ॥१५॥
काही जण क्षणाक्षणाला अंग खाजवत राहतात, काही डोके खाजवतात; तर काही कूस बदलून कण्हत पडून राहतात.
येकाच्या लाळा गळाल्या । येकाच्या पिका सांडल्या ।
येकीं लघुशंका केल्या । सावकास ॥१६॥
काहींच्या तोंडातून लाळ गळते, काहींच्या मुखातील तंबाखूची पिचकारी सांडते; तर काही जण झोपेतच अंथरुणावर लघुशंका करतात.
येक राउत सोडिती । येक कर्पट ढेंकर देती ।
येक खांकरुनी थुंकिती । भलतीकडे ॥१७॥
काही जण झोपेत अपानवायू सोडतात, काही करपट ढेंकर देतात; तर काही जण खाकरून भलतीकडेच थुंकतात.
येक हागती येक वोकिती । येक खोंकिती येक सिंकिती ।
येक ते पाणी मागती । निदसुया स्वरें ॥१८॥
काहींचे पोट बिघडल्याने शौचास किंवा उलट्या होतात, काही खोकतात व शिंकतात; तर काही जण पेंगत पेंगतच पाणी मागू लागतात.
येक दुस्वप्नें निर्बुजले । येक सुस्वप्नें संतोषले ।
येक ते गाढमुढी पडिले । सुषुप्तिमधें ॥१९॥
काही जण दुःस्वप्न पाहून घाबरून जातात, काही चांगले स्वप्न पाहून आनंदित होतात; तर काही जण गाढ झोपेमध्ये (सुषुप्तीत) पूर्ण बेभान होऊन पडतात.
इकडे उजेडाया जालें । कोण्हीं पढणें आरंभिलें ।
कोणीं प्रातस्मरामि मांडिलें । हरिकिर्तन ॥२०॥
इकडे पहाटेची वेळ होते आणि प्रकाश पडू लागतो; तेव्हा अभ्यास करणारे विद्यार्थी विद्या शिकायला लागतात आणि भाविक प्रातःस्मरण करून हरिकीर्तन सुरू करतात.
कोणीं आठविल्या ध्यानमूर्ति । कोणी येकांतीं जप करिती ।
कोणी पाठांतर उजळिती । नाना प्रकारें ॥२१॥
काही जण आपल्या उपास्य दैवताचे ध्यान आठवतात, काही एकांतात बसून नामजप करतात; तर काही जण ग्रंथांच्या पाठांतराची उजळणी करू लागतात.
नाना विद्या नाना कळा । आपलाल्या सिकती सकळा ।
तानमानें गायेनकळा । येक गाती ॥२२॥
विविध विद्या आणि कलांचा लोक आपापल्या आवडीनुसार सराव करतात; आणि गायक योग्य तालासुरांमध्ये गायन सुरू करतात.
मागें निद्रा संपली । पुढें जागृती प्राप्त जाली ।
वेवसाईं बुद्धी आपुली । प्रेरिते जाले ॥२३॥
अशा रीतीने रात्रीची झोप संपून दिवसाची जागृती सुरू होते; आणि सर्व लोक आपापली बुद्धी प्रपंचाच्या व परमार्थाच्या कामात गुंतवू लागतात.
ज्ञाता तत्वें सांडून पळाला । तुर्येपैलिकडे गेला ।
आत्मनिवेदनें जाला । ब्रह्मरूप ॥२४॥
आत्मज्ञानी पुरुष या सर्व अवस्थांच्या पलीकडे जाऊन तुर्या अवस्थेलाही ओलांडतो; आणि आत्मनिवेदन भक्तीने थेट परब्रह्मरूप बनतो.