श्री दासबोध – दशक अठरावा, समास पाचवा

मापत्याने धान्याचे प्रचंड ढीग मोजून काढले तरी ते लाकडी माप स्वतः अन्नाचा एकही दाणा खाऊ शकत नाही; सखोल आत्मचिंतनाशिवाय केवळ पुस्तकी ज्ञान बाळगणाऱ्यांची अवस्था अगदी तशीच होते.

श्लोक आणि वचने तोंडपाठ म्हणता येतात पण त्यांचा अर्थ विचारला की काहीच सांगता येत नाही; आणि खरा अनुभव पाहायला गेले तर मन केवळ संशयाच्या गर्तेत सापडते.

शब्दांच्या मौल्यवान रत्नांची योग्य परीक्षा करावी आणि अनुभवाला उतरतील तेवढेच विचार स्वीकारावेत; बाकीचे निरुपयोगी शब्द बाजूला टाकून द्यावेत.

मायेची नामरूपे बाजूला सारावीत आणि स्वतःच्या प्रत्यक्ष अनुभवाची मांडणी करावी; सार आणि असार या दोन्हींना एकच मानणे हा निव्वळ मूर्खपणा आहे.

जमाखर्च लिहिणाऱ्या कारकुनाने संपूर्ण हिशेब व्यवस्थित समजावून सांगावा की केवळ आंधळेपणाने वही वाचत बसावे? या साध्या दाखल्यावरून प्रत्येकाने शहाणपण शिकावे.

जिथे तत्त्वज्ञानाची खरी समजूत नसते तिथे केवळ संशयाची कुजबूज चालते; आणि श्रोत्याने काही विचारले की अज्ञानी वक्ता रागाने चिडचिड करू लागतो.

अनेक मोठमोठे शब्द एकत्र केले आणि अनुभवाशिवाय उपायांची बडबड केली; तर सभेमध्ये ऐन मोक्याच्या वेळी ते सर्व शब्द पूर्णपणे व्यर्थ ठरतात.

जात्यामध्ये मूठभर धान्याऐवजी एकदम पसाभर धान्य ओतले आणि घाईघाईने जाते फिरवले; तर त्यामुळे दळण कधीही बारीक येत नाही, पीठ जाडेभरडेच राहते.

तोंडात एकामागोमाग एक घास कोंबले आणि चावायला वेळच दिला नाही, तर घसा भरून कोंडला जातो; मग पुढे घास गिळणार कसा?

उत्तम वक्त्याचे आणि सभानायकाचे लक्षण ऐका: तो सभेचा रंग एक क्षणही विरू देत नाही; आणि सर्व श्रोत्यांचे मन सांभाळून निरूपण करतो.

अध्यात्मातील सूक्ष्म संकल्पनांची नावे आदराने उच्चारावीत आणि त्यांची मूळ रूपे स्पष्ट ओळखावीत; आणि स्वतः ओळखून ती श्रोत्यांना व्यवस्थित समजावून सांगावीत.

मनातील शंकांचे पूर्ण समाधान झाले की सर्व श्रोते आनंदी व सुखी होतात; आणि ते क्षणाक्षणाला त्या वक्त्याला आदराने वंदन करतात.

शंका फिटल्या तर लोक आदर करतात आणि समाधान झाले नाही तर निंदा करतात; मग श्रोत्यांनी प्रश्न विचारल्यावर वक्त्याने उगाच चिडचिड कशासाठी करायची?

कसोटीच्या दगडावर घासून आणि अग्नीत तापवून जसे शुद्ध सोने पारखून घेतले जाते; तसेच श्रवण आणि मननाने आत्मज्ञानाची स्वतःच्या अंतरात खरी खात्री करून घेतली पाहिजे.

वैद्याच्या औषधाने रोग बरा होत नाही आणि वेदनाही कमी होत नाही; मग अशा वेळी वैद्याने रुग्णावर रागावण्यात काय अर्थ आहे?

खोटेपणा जगात कोठेही चालत नाही आणि खोटे बोलणे कोणालाही मान्य होत नाही; या कारणास्तव माणसाने आपल्या विचारात प्रत्यक्ष सत्यच आणले पाहिजे.

हिशेब लिहिता येत नसताना व्यापार सुरू केला तर काही दिवस कसातरी चालतो; पण जेव्हा मुख्य हिशेबतपासनीस (सुरनीस) तपासणीला येतो, तेव्हा सर्व लबाडी उघडी पडते.

जर हिशेब चोख असेल आणि प्रत्येक गोष्ट प्रत्यक्ष पुराव्याने सिद्ध करता येत असेल; तर मग मोठा अधिकारी आला तरी तो काय वाकडे करणार?

स्वतः वक्ताच जर संभ्रमात अडकलेला असेल, तर तो इतरांना सत्य कसे समजावून सांगणार? अज्ञानामुळे अशी माणसे स्वतःच संकटात सापडतात.

अंगात ताकद नसताना जो युद्धाला गेला तो रणांगणावर सर्वस्व गमावून बसतो; मग अशा वेळी स्वतःचा मूर्खपणा सोडून दुसऱ्याला काय दोष द्यायचा?

जे स्वतःच्या प्रत्यक्ष अनुभवाला उतरते तेच अत्यंत आदराने स्वीकारावे; आणि अनुभवाशिवाय केलेले पोकळ बोलणे हे केवळ भुशासारखे व्यर्थ जाणावे.

मूर्खाला शिकवायला गेले की त्याला राग येतो, पण पुढे संकटाची धडक बसली की त्याचा खोटा अहंकार क्षणात उडून जातो.

सत्य सोडून खोट्याचा स्वीकार करणे यासारखे अभाग्य दुसरे कोणते असणार? संपूर्ण त्रिभुवनात प्रत्यक्ष नारायणाने सत्याचाच न्याय केला आहे.

तो नीतीचा न्याय सोडला की शेवटी संपूर्ण जग पाठीस लागते; मग समाजात भांडणे करून स्वतःची किती फजिती करून घ्यायची?

अन्यायाने वागून कोणाचे भले झाले असे कधी कोणी पाहिले नाही व ऐकले नाही; पण अज्ञानी माणसे तरीही असत्याच्या आहारी जातात.

असत्य म्हणजे प्रत्यक्ष पाप आहे आणि शाश्वत सत्य हेच ईश्वराचे मूळ स्वरूप आहे; या दोन्हींमध्ये शहाण्या माणसाने सत्याचीच कास धरली पाहिजे.

मायेच्या अस्तित्वामुळेच हे सर्व बोलणे आणि व्यवहार चालतात, माया नसेल तर बोलणे तरी कुठून येणार? म्हणूनच शब्दांच्या पलीकडच्या मूळ तत्त्वाचा शोध घेतला पाहिजे.

वाच्यार्थ समजून सोडून द्यावा आणि लक्ष्यार्थ अनुभवात घ्यावा; कारण शब्दांच्या पलीकडचे ते मूळ तत्त्व कल्पनेच्या जाळ्यात सापडत नाही.

अष्टधा प्रकृती हा केवळ पूर्वपक्ष आहे, त्याचा त्याग करून अलक्ष परब्रह्मावर लक्ष केंद्रित करावे; जो मननशील आणि अत्यंत दक्ष असतो तोच हे जाणतो.

धान्याचा दाणा आणि भुसा या दोन्हींना एकच म्हणणे अयोग्य आहे; उसाचा रस पिळून झाल्यावर उरलेला चोथा कोणता शहाणा माणूस खाईल?

पिंडाच्या पातळीवर आत्मानात्मविवेक करावा आणि ब्रह्मांडाच्या पातळीवर सारासार विचार करावा; आणि सर्व शोधून शेवटी एकच शाश्वत सार ग्रहण करावे.

मायेच्या संबंधामुळेच अन्वय आणि व्यतिरेक हे विचार अस्तित्वात येतात; जर मायाच नसेल तर मग विवेक तरी कोणाचा करायचा?

तत्त्वांचे सूक्ष्म पृथक्करण करावे आणि महावाक्यांच्या खऱ्या रहस्यात प्रवेश करावा; आणि आत्मनिवेदन भक्तीने परब्रह्माशी एकरूप होऊन अखंड समाधान मिळवावे.