कोणीयेका कार्याचा साक्षप । कांहीं तर्‍ही घडे विक्षेप ।
काळ साहे तें आपेंआप । होत जातें ॥१॥
माणूस एखाद्या कामाचा प्रयत्न करतो तेव्हा काही ना काही विघ्न येतेच; पण वेळ अनुकूल झाली की कामे आपोआप मार्गी लागतात.
कार्यभाग होत चालिला । तेणें प्राणी शोक जाला ।
विचारहि सुचों लागला । दिवसेंदेवस ॥२॥
काम पूर्ण होत गेले की माणसाचे दुःख नाहीसे होते; आणि जसजसे दिवस जातात तसतसा नवीन विचार सुचू लागतो.
कोणीयेक प्राणी जन्मासी येतो । कांहीं तर्‍ही काळ साहे होतो ।
दुःखाउपरी सुख देतो । देव कृपाळुपणें ॥३॥
माणूस जगात जन्माला येतो आणि त्याला कधी ना कधी अनुकूल वेळ येतेच; कारण दुःखाच्या काळानंतर दयाळू देव सुख नक्कीच देतो.
अवघाचि काळ जरी सजे । तरी अवघेचि होती राजे ।
कांहीं सजे कांहीं न सजे । ऐसें आहे ॥४॥
जर सर्वच वेळ सर्वांना अनुकूल झाली असती तर सर्वजण राजे झाले असते; पण काही अनुकूल होते तर काही प्रतिकूल घडते, असाच जगाचा नियम आहे.
येकलोक अथवा परलोक । साधतां कोणीयेक विवेक ।
अद्‍भूत होये स्वाभाविक । देणें ईश्वराचें ॥५॥
इहलोक किंवा परलोक साधताना योग्य विवेकाची जोड मिळाली, की त्यातून मोठे यश मिळते; आणि ते प्रत्यक्ष ईश्वराचे देणे असते.
ऐकल्याविण कळलें । शिकल्याविण शहाणपण आलें ।
देखिलें ना ऐकिलें । भूमंडळीं ॥६॥
ऐकल्याशिवाय कोणाला ज्ञान झाले किंवा न शिकताच कोणी शहाणा बनला, असे या पृथ्वीवर कधी कोणी पाहिले नाही व ऐकले नाही.
सकळ कांहीं ऐकतां कळे । कळतां कळतां वृत्ति निवळे ।
नेमस्त मनामधें आकळे । सारासार ॥७॥
सद्गुरूंचे विचार ऐकल्यानेच सर्व काही समजते, समजता समजता मनाची वृत्ती शांत होते; आणि मनामध्ये सारासार सत्याचा अचूक निर्णय होतो.
श्रवण म्हणिजे ऐकावें । मनन म्हणिजे मनीं धरावें ।
येणें उपायें स्वभावें । त्रयलोक्य चाले ॥८॥
श्रवण म्हणजे लक्षपूर्वक ऐकणे आणि मनन म्हणजे ऐकलेले विचार मनात पक्के धरणे; या उपायानेच संपूर्ण त्रिभुवनातील ज्ञानाचे व्यवहार चालतात.
श्रवणाआड विक्षेप येती । नाना जिनस सांगो किती ।
सावध असतां प्रत्यय येती । सकळ कांहीं ॥९॥
परंतु श्रवणाच्या वेळी अनेक प्रकारची विघ्ने आडवी येतात, ती किती म्हणून सांगावीत? सावध राहिले तरच सर्व गोष्टींची खरी प्रचिती येते.
श्रवणीं लोक बैसले । बोलतां बोलतां येकाग्र जाले ।
त्याउपरी जे नूतन आले । ते येकाग्र नव्हेती ॥१०॥
कथेला श्रोते बसतात आणि ऐकता ऐकता एकाग्र होतात; पण त्यांच्या नंतर जे नवीन लोक येतात, त्यांचे मन सहजासहजी एकाग्र होत नाही.
मनुष्य बाहेर हिंडोनी आलें । नाना प्रकारीचें ऐकिलें ।
उदंड गलबलूं लागलें । उगें असेना ॥११॥
माणूस बाहेरच्या जगात हिंडून येतो आणि अनेक प्रकारच्या गप्पा ऐकतो; त्यामुळे त्याचे मन भरकटलेले असते आणि ते शांत बसू शकत नाही.
प्रसंग पाहोन चालती । ऐसे लोक थोडे असती ।
श्रवणीं नाना विक्षेप होती । ते हे ऐका ॥१२॥
प्रसंग ओळखून वागणारे लोक समाजात फार थोडे असतात; आता निरूपणाच्या वेळी श्रोत्यांमध्ये कोणती विघ्ने येतात ते ऐका.
श्रवणीं बैसले ऐकाया । अडों लागलीसें काया ।
येती कडकडां जांभया । निद्राभरें ॥१३॥
लोक निरूपण ऐकायला बसतात पण शरीर आळसाने वाकू लागते; आणि झोपेच्या भरात त्यांना मोठमोठ्या जांभया येऊ लागतात.
बैसले सुचित करूनि मना । परी तें मनचि ऐकेना ।
मागें होतें ऐकिलें नाना । तेंचि धरुनी बैसलें ॥१४॥
मन शांत करून ऐकायला बसतात खरे, पण मन काही ऐकत नाही; पूर्वी ऐकलेल्या जुन्याच गोष्टी मनात धरून ते बसून राहतात.
तत्पर केलें शरीर । परी मनामधें आणीक विचार ।
कल्पना कल्पी तो विस्तार । किती म्हणौनि सांगावा ॥१५॥
शरीर सभेमध्ये हजर असते पण मनात मात्र भलतेच सांसारिक विचार चालू असतात; अशा वेळी मन काय काय कल्पना करते याचा काही नेम नाही.
जें जें कांहीं श्रवणीं पडिलें । तितुकें समजोन विवरलें ।
तरीच कांहीं सार्थक जालें । निरूपणीं ॥१६॥
जे जे कानावर पडेल ते ते समजून घेऊन त्याचे चिंतन केले, तरच निरूपणात बसल्याचे काही सार्थक होते.
मन दिसतें मां धरावें । ज्याचें त्यानें आवरावें ।
आवरून विवेकें धरवें । अर्थांतरीं ॥१७॥
मन चंचलपणे भटकत असते त्याला प्रत्येकाने स्वतःच आवरले पाहिजे; आणि मनाला आवरून विवेकाने शब्दांच्या खऱ्या अर्थामध्ये स्थिर केले पाहिजे.
निरूपणीं येऊन बैसला । परी तो उदंड जेऊन आला ।
बैसतांच कासाविस जाला । त्रुषाकांत ॥१८॥
कोणी निरूपणाला येऊन बसतो खरा, पण तो घरून खूप जेवून आलेला असतो; बसल्या बसल्या त्याला असह्य तहान लागते आणि तो कासावीस होतो.
आधीं उदक आणविलें । घळघळां उदंड घेतलें ।
तेणें मळमळूं लागलें । उठोनी गेला ॥१९॥
मग तो पाणी मागवतो आणि घटाघटा खूप पाणी पितो; त्यामुळे पोटात मळमळू लागते आणि तो कथेमधून उठून निघून जातो.
कर्पट ढेंकर उचक्या देती । वारा सरतां मोठी फजिती ।
क्षणक्षणा उठोनी जाती । लघुशंकेसी ॥२०॥
काहींना करपट ढेंकर आणि उचक्या येऊ लागतात, वारा सुटल्याने फजिती होते; तर काही जण क्षणाक्षणाला लघुशंकेसाठी बाहेर पळत राहतात.
दिशेनें कासाविस केला । आवघेंचि सांडून धांविला ।
निरूपणप्रसंगीं निघोन गेला । अखंड ऐसा ॥२१॥
काहींना शौचाची घाई होते आणि ते सर्व सोडून पळतात; आणि निरूपण चालू असताना वारंवार अशी धावपळ सुरू राहते.
दृष्टांती कांहीं अपूर्व आलें । अंतःकर्ण तेथेंचि राहिलें ।
कोठवरी काये वाचिलें । कांहीं कळेना ॥२२॥
कथेमध्ये एखादा रंजक दाखला आला की श्रोत्याचे मन त्या दाखल्यातच अडकून बसते; पुढे मूळ सिद्धांत काय सांगितला हे त्याला काहीच समजत नाही.
निरूपणीं येऊन बैसला । तो विंचुवें फणकाविला ।
कैचें निरूपण जाला । कासाविस ॥२३॥
कोणी निरूपणाला येऊन बसतो तोच त्याला विंचू डंख मारतो; मग कसले निरूपण आणि कसले काय, तो वेदनेने कासावीस होतो.
पोटामधें तिडिक उठिली । पाठीमधें करक भरली ।
चालक चिखल्या पुळी जाली । बैसवेना ॥२४॥
काहींच्या पोटात अचानक कळ उठते, काहींच्या पाठीत भरून येते; तर कोणाला पायाला चिखल्या किंवा गळू झाल्याने शांत बसताच येत नाही.
पिसोळा चाऊन पळाला । तेणें प्राणी दुश्चीत जाला ।
कोणें नेटें गल्बला केला । तेथेंचि धावें ॥२५॥
कोणाला पिसू चावून पळते त्यामुळे तो अस्वस्थ होतो; आणि बाहेर कोणी गोंधळ घातला की त्याचे लक्ष तिकडेच वेधले जाते.
विषै लोक श्रवणीं येती । ते बायेकांकडेच पाहाती ।
चोरटे लोक चोरून जाती । पादरक्षा ॥२६॥
काही विषयी लोक श्रवणाला येतात पण त्यांचे लक्ष स्त्रियांकडेच असते; आणि काही भुरटे चोर लोकांच्या चपला-पादत्राणे चोरून नेतात.
होये नव्हे वादवेवाद । तेणें उदंड जाला खेद ।
सिव्या गाळी अप्रमाद । होतां चुकला ॥२७॥
श्रोत्यांमध्ये हो-नाहीवरून व्यर्थ वादविवाद सुरू होतात आणि सभेचा विरस होतो; आणि शिवीगाळ व मारामारी होण्याची वेळ येऊन ठेपते.
कोणी निरूपणीं बैसती । सावकस गोष्टी लाविती ।
हरिदास ते रें रें करिती । पोटासाठीं ॥२८॥
काही जण निरूपणात बसून आपापसात निवांत गप्पा मारू लागतात; आणि काही कीर्तनकार केवळ पोटासाठी उगाच ओरडत राहतात.
बहुत जाणते मिळाले । येकापुढें येक बोले ।
लोकांचे आशये राहिले । कोण जाणे ॥२९॥
सभेत अनेक विद्वान एकत्र येतात आणि एकापुढे एक स्वतःची हुशारी दाखवू लागतात; त्यामुळे मूळ श्रोत्यांचा खरा हेतू बाजूलाच राहतो.
माझें होये तुझें नव्हे । ऐसी अखंड जयास सवे ।
न्याये नीति सांडून धावे । अन्यायाकडे ॥३०॥
माझेच खरे आणि तुझे खोटे अशी ज्याला अखंड सवय जडलेली असते, तो नीती-न्याय सोडून नेहमी अन्यायाकडेच धाव घेतो.
आपल्या थोरपणासाठीं । अच्यावाच्या तोंड पिटी ।
न्याये नाहीं ते सेवटीं । परम अन्याई ॥३१॥
स्वतःचे खोटे मोठेपण सिद्ध करण्यासाठी तो तोंडाने वाटेल तशी बडबड करतो; पण त्याच्या बोलण्यात न्याय नसल्याने तो शेवटी अत्यंत अन्यायी ठरतो.
येकेकडे अभिमान उठे । दूसरेकडे उदंड पेटे ।
ऐसे श्रोते खरे खोटे । कोण जाणे ॥३२॥
एका बाजूला अहंकाराची आग पेटते आणि दुसऱ्या बाजूला संताप वाढतो; अशा श्रोत्यांमध्ये कोण खरा आणि कोण खोटा हे ओळखणे कठीण होते.
म्हणोन जाणते विचक्षण । तें आधींच धरिती नेणेपण ।
मूर्ख टोणपा आपण । कांहींच नाहीं ॥३३॥
म्हणून जे खरे जाणते व चतुर पुरुष असतात ते आधीच स्वतःचे अजाणतेपण मान्य करतात; ते 'मी काही जाणत नाही' असे म्हणून नम्र राहतात.
आपणाहून देव थोर । ऐसा जयास कळला विचार ।
सकळ कांहीं जगदांतर । तेहिं राखावें ॥३४॥
आपल्यापेक्षा देव सर्वात मोठा आहे हा विचार ज्याला समजतो, तो संपूर्ण जगाचे मन सांभाळून घेतो.
सभेमधें कळहो जाला । शब्द येतो जाणत्याला ।
अंतरें राखों नाहीं सिकला । कैसा योगी । ३५ ॥३५॥
सभेमध्ये जर कलह माजला तर त्याचा दोष मुख्य जाणत्या पुरुषावरच येतो; कारण लोकांची मने सांभाळता आली नाहीत तर त्याला कसला योगी म्हणायचे?
वैर करितां वैरचि वाढे । आपणास दुःख भोग्णें घडे ।
म्हणोनि शाहाण्याचे कुकडे । कळों आलें ॥३६॥
वैर धरल्याने केवळ वैरच वाढते आणि स्वतःलाच दुःख भोगावे लागते; म्हणून शहाण्या माणसाने ही अडचण आधीच ओळखली पाहिजे.
अखंड आपणा सांभळिती । क्षुल्लकपण येऊं नेदिती ।
थोर लोकांस क्ष्मा शांति । अगत्य करणें ॥३७॥
मोठ्या पुरुषांनी अखंड स्वतःवर ताबा ठेवावा, स्वतःमध्ये क्षुल्लकपणा येऊ देऊ नये; कारण क्षमा आणि शांती राखणे हे श्रेष्ठांचे सर्वात महत्त्वाचे कर्तव्य आहे.
अवगुणापासीं बैसला गुणी । आवगुण कळतो ततक्षणीं ।
विवेकी पुरुषाची करणी । विवेकें होते ॥३८॥
दुर्गुणांजवळ गुणवान मनुष्य बसला तरी दुर्गुण लगेच लक्षात येतो; म्हणून विवेकी पुरुषाचे प्रत्येक कार्य विवेकानेच घडले पाहिजे.
उपाये परियाये दीर्घ प्रेत्‍न । विवेकबळें नाना येत्‍न ।
करील तयाचें महिमान । तोचि जाणे ॥३९॥
उपाय, युक्त्या, दीर्घ प्रयत्न आणि विवेकाच्या बळावर मोठे कार्य जो करतो, त्याचे थोरपण केवळ तोच जाणू शकतो.
दुर्जनीं वेवदरून घेतला । बाश्कळ लोकीं घसरिला ।
विवेकापासून चेवला । विवेकी कैसा ॥४०॥
दुर्जनांनी वेढले म्हणून जो स्वतः संतापला आणि बाष्कळ लोकांत मिसळून घसरला, तो विवेकापासून ढळलेला मनुष्य विवेकी कसा असू शकेल?
न्याये परियाये उपाये । मूर्खास हें कळे काये ।
मूर्खाकरितां चिवडा होये । मज्यालसीचा ॥४१॥
न्याय, उपाय आणि मार्ग हे मूर्खाला काय समजणार? अशा मूर्खांमुळे संपूर्ण सभेचा केवळ गोंधळ आणि चिवडा होतो.
मग ते शाहाणे नीट करिती । स्वयें साहोन साहविती ।
स्वयें करून करविती । लोकांकरवीं ॥४२॥
मग शहाणे पुरुष स्वतः सर्व काही सहन करतात आणि इतरांनाही धीर देतात; आणि स्वतः पुढे होऊन लोकांकडून शांतपणे कामे करून घेतात.
पृथ्वीमधें उदंड जन । जनामधें असती सज्जन ।
जयांकरितां समाधान । प्राणीमात्रासी ॥४३॥
पृथ्वीवर अगणित लोक आहेत, पण त्यामध्ये काही मोजकेच खरे सज्जन असतात; ज्यांच्यामुळे सर्वसामान्य प्राणिमात्रांना खरे समाधान लाभते.
तो मनोगतांचीं आंगें जाणे । मान प्रसंग समये जाणे ।
संतप्तालागीं निवऊ जाणे । नाना प्रकारें ॥४४॥
असा जाणता पुरुष लोकांच्या मनातील भाव ओळखतो, मान आणि प्रसंग समजतो; आणि संतापाने जळणाऱ्या लोकांना आपल्या प्रेमाने शांत करतो.
ऐसा तो जाणता लोक । समर्थ तयाचा विवेक ।
त्यचें करणें कांहिं येक । जनास कळेना ॥४५॥
असा हा जाणता नेता अत्यंत समर्थ विचारांचा असतो; त्याचे कार्य इतके सूक्ष्म असते की सामान्य लोकांना त्याचा थांगपत्ता लागत नाही.
बहुत जनस चलवी । नाना मंडळें हालवी ।
ऐसी हे समर्थपदवी । विवेकें होते ॥४६॥
तो अनेक लोकांना सन्मार्गाला लावतो आणि अनेक संघटनांची सूत्रे हलवतो; अशी समर्थ पदवी केवळ विवेकाच्या बळावरच प्राप्त होते.
विवेक एकांती करावा । जगदीश धारणेनें धरावा ।
लोक आपला आणी परावा । म्हणोंचि नये ॥४७॥
एकांतात बसून विवेकाचा अभ्यास करावा, अंतःकरणात ईश्वराचे चिंतन धरावे; आणि लोक आपले की परके असा पक्षपात कधीही करू नये.
येकांती विवेक ठाईं पडे । येकांतीं येत्‍न सांपडे ।
येकांतीं तर्क वावडे । ब्रह्मांडगोळीं ॥४८॥
एकांतात विवेक स्पष्ट होतो, एकांतात योग्य प्रयत्नांची दिशा सापडते; आणि एकांतात विचार केला की संपूर्ण विश्वाचा अचूक ताळेबंद मांडता येतो.
येकांती स्मरण करावें । चुकलें निधान पडे ठावें ।
अंतरात्म्यासरिसें फिरावें । कांहीं तरी ॥४९॥
एकांतात ईश्वराचे स्मरण केले की हरवलेला खजिना सापडल्यासारखे आत्मज्ञान होते; म्हणून काही काळ तरी अंतरात्म्याशी एकरूप होऊन चिंतन करावे.
जयास येकांत मानला । अवघ्या आधीं कळे त्याला ।
त्यावेगळें वडिलपणाला । ठवचि नाहीं ॥५०॥
ज्याला एकांताची गोडी लागली त्याला सर्व रहस्ये इतरांच्या आधी समजतात; आणि एकांताच्या अभ्यासाशिवाय मोठेपणाला दुसरा कोणताही खरा आधार नाही.