ब्राह्मणें बाळबोध अक्षर । घडसुनी करावें सुंदर ।
जें देखतांचि चतुर । समाधान पावती ॥१॥
सुशिक्षित माणसाने आपले बाळबोध (देवनागरी) अक्षर इतके सुंदर आणि रेखीव काढावे, की ते पाहताच चतुर वाचकांच्या मनाला परम समाधान वाटले पाहिजे.
वाटोळें सरळें मोकळें । वोतलें मसीचें काळें ।
कुळकुळीत वळी चालिल्या ढाळें । मुक्तमाळा जैशा ॥२॥
अक्षर गोल, सरळ, सुटसुटीत, काळ्याभोर शाईत ओतल्यासारखे आणि मोत्यांच्या माळेसारख्या रेखीव ओळींमध्ये अगदी एकाच वळणात चाललेले असावे.
अक्षरमात्र तितुकें नीट । नेमस्त पैस काने नीट ।
आडव्या मात्रा त्या हि नीट । आर्कुलीं वेलांड्या ॥३॥
प्रत्येक अक्षर अगदी नीटनेटके, काना-मात्रांचे अंतर योग्य आणि रेखीव, आडव्या मात्रा सरळ आणि वेलांट्या व उकार व्यवस्थित वळणाचे असावेत.
पहिलें अक्षर जें काढिलें । ग्रंथ संपेतों पाहात गेलें ।
येका टांकेंचि लिहिलें । ऐसें वाटे ॥४॥
ग्रंथाचे पहिले अक्षर जसे काढले असेल, अगदी शेवटपर्यंत सर्व अक्षरे तशीच एकाच टाकाने लिहिलेली असावीत असे वाटले पाहिजे.
अक्षराचें काळेपण । टांकाचें ठोसरपण ।
तैसेंचि वळण वांकाण । सारिखेंचि ॥५॥
अक्षरांचा काळेपणा, टाकाची जाडी, अक्षरांचे वळण आणि तिरपेपणा सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत अगदी एकसारखाच राहिला पाहिजे.
वोळीस वोळी लागेना । आर्कुली मात्रा भेदीना ।
खालिले वोळीस स्पर्शेना । अथवा लंबाकार ॥६॥
एका ओळीचा स्पर्श दुसऱ्या ओळीला होऊ नये, उकार व मात्रांनी खालच्या अक्षरांना भेदू नये आणि अक्षरे फार लांबट किंवा चिकटून काढू नयेत.
पान शिषानें रेखाटावें । त्यावरी नेमकचि ल्याहावें ।
दुरी जवळी न व्हावें । अंतर वोळींचे ॥७॥
पानावर शिशाच्या पेन्सिलने आधी हलक्या रेघा माराव्यात आणि त्यावरच नेमके लिहावे; दोन ओळींमधील अंतर कुठेही जास्त किंवा कमी होऊ देऊ नये.
कोठें शोधासी आडेना । चुकी पाहातां सांपडेना ।
गरज केली हें घडेना । लेखकापसुनी ॥८॥
वाचताना वाचकाला कुठेही अडखळायला होऊ नये, शोधूनही एकही चूक सापडू नये; आणि लेखकाने घाईगडबड करून अक्षर कधीही बिघडवू नये.
ज्याचें वय आहे नूतन । त्यानें ल्याहावें जपोन ।
जनासी पडे मोहन । ऐसें करावें ॥९॥
ज्या लेखकाचे वय अजून तरुण आहे त्याने अत्यंत काळजीपूर्वक लिहावे; त्याचे अक्षर पाहून वाचणाऱ्याचे मन मोहून गेले पाहिजे.
बहु बारिक तरुणपणीं । कामा नये म्हातारपणीं ।
मध्यस्त लिहिण्याची करणी । केली पाहिजे ॥१०॥
तारुण्यात अतिशय बारीक लिहिण्याची सवय म्हातारपणी डोळ्यांना काम देत नाही; म्हणून नेहमी मध्यम आकाराचे आणि स्पष्ट वाचता येईल असेच लिहावे.
भोंवतें स्थळ सोडून द्यावें । मधेंचि चमचमित ल्याहावें ।
कागद झडतांहि झडावें । नलगेचि अक्षर ॥११॥
कागदाच्या चारी बाजूंना योग्य समास (मार्जिन) सोडावा आणि मध्येच टपोरे व सुंदर लिहावे; कागदाचे कोपरे झिजले तरी मूळ मजकूर सुरक्षित राहिला पाहिजे.
ऐसा ग्रंथ जपोनी ल्याहावा । प्राणी मात्रास उपजे हेवा ।
ऐसा पुरुष तो पाहावा । म्हणती लोक ॥१२॥
असा ग्रंथ इतक्या काळजीने लिहावा की तो पाहून प्रत्येकाला त्याचा हेवा वाटला पाहिजे; आणि हा ग्रंथ लिहिणारा लेखक नक्की कोण आहे हे पाहण्याची लोकांना उत्सुकता वाटली पाहिजे.
काया बहुत कष्टवावी । उत्कट कीर्ति उरवावी ।
चटक लाउनी सोडावी । कांहीं येक ॥१३॥
शरीराला खूप कष्ट द्यावेत आणि जगात आपली उत्कट कीर्ती मागे ठेवावी; आणि आपल्या कौशल्याने लोकांच्या मनाला ज्ञानाची खरी गोडी लावून द्यावी.
घट्य कागद आणावे । जपोन नेमस्त खळावे ।
लिहिण्याचे सामे असावे । नानापरी ॥१४॥
लिहिण्यासाठी मजबूत कागद आणावेत, त्यांना काळजीपूर्वक खळ लावून गुळगुळीत करावे; आणि लेखनाचे सर्व साहित्य आपल्याजवळ उत्तम प्रतीचे असावे.
सुया कातया जागाईत । खळी घोंटाळें तागाईत ।
नाना सुरंग मिश्रित । जाणोनि घ्यावें ॥१५॥
सुया, कात्र्या, टोकदार चाकू, खळ, कागद घोटावयाचा दगड (घोटाळा) आणि सुंदर रंगमिश्रणे लेखकाला योग्य प्रकारे हाताळता आली पाहिजेत.
नाना देसीचे बरु आणावे । घटी बारिक सरळे घ्यावे ।
नाना रंगाचे आणावे । नाना जिनसी ॥१६॥
वेगवेगळ्या देशांतील दर्जेदार बोरू आणावेत; ते पक्के, बारीक, सरळ आणि नाना रंगांचे व विविध जातींचे निवडून घ्यावेत.
नाना जिनसी टांकतोडणी । नाना प्रकारें रेखाटणी ।
चित्रविचित्र करणी । सिसेंलोळ्या ॥१७॥
टाक कापण्याचे विविध प्रकार, रेघा मारण्याच्या नाना पद्धती आणि शिसेपेन्सिलीने केलेली रेखीव चित्रे लेखकाला उत्तम प्रकारे काढता आली पाहिजेत.
हिंगुळ संग्रहीं असावे । वळले आळिते पाहोन घ्यावे ।
सोपें भिजौनी वाळवावे । संग्रह मसीचे ॥१८॥
अक्षरांच्या सुरुवातीसाठी हिंगूळ बाळगावा, चांगल्या आळत्याची घडी निवडावी; आणि उत्तम काजळीपासून बनवलेली टिकाऊ व पक्की शाई तयार ठेवावी.
तगटी इतिश्रया कराव्या । बंदरी फळ्या घोटाव्या ।
नाना चित्रीं चिताराव्या । उंच चित्रें ॥१९॥
ग्रंथाच्या शेवटी सुंदर नक्षीदार पट्ट्या काढाव्यात, पुस्तकाच्या लाकडी फळ्या चांगल्या घोटाव्यात; आणि त्यावर विविध प्रकारची देखणी चित्रे रेखाटावीत.
नाना गोप नाना बासनें । मेणकापडें सिंदुरवणें ।
पेट्या कुलुपें जपणें । पुस्तकाकारणें ॥२०॥
नाना प्रकारच्या रेशमी दोऱ्या, वेष्टने (बास्तणी), मेणकापड, शेंदरी पट्ट्या आणि पेट्या-कुलपे वापरून ग्रंथांचे अतिशय काळजीपूर्वक जतन करावे.