श्री दासबोध – दशक एकोणिसावा, समास दहावा

जिथे अखंड परिस्थितीचे सूक्ष्म परीक्षण चालते, जिथे मनाची अखंड धारणा असते; आणि जिथे रात्रंदिवस समाजाच्या कल्याणाचे राजकारण विचारपूर्वक आखले जाते;

जगातील जितके उत्तम गुण आहेत त्यांचेच जिथे अखंड निरूपण चालते; आणि आत्मज्ञानाच्या निरूपणाशिवाय एक क्षणही रिकामा जात नाही;

जिथे सखोल तात्त्विक चर्चा, शंका आणि त्यांची प्रत्ययकारी उत्तरे दिली जातात, खरे काय व खोटे काय याचा निवाडा होतो; आणि शास्त्रांच्या आधारे वक्तृत्व फुलते;

जिथे शुद्ध भक्तिमार्ग स्पष्टपणे समजतो, सगुण उपासनेचे मर्म उमगते; आणि अंतःकरणात आत्मज्ञानाचा विचार अत्यंत निर्मळ होतो;

जिथे वैराग्याची अतीव आवड असते आणि उदासीन विरक्त वृत्तीची खरी गोडी वाटते; अफाट लोकसंग्रह असूनही जो कशाच्याही मोहाची उपाधी स्वतःला चिकटू देत नाही;

ज्याचे ग्रंथांचे पाठांतर अफाट असते, जो प्रत्येक प्रश्नाला संगीतबद्ध व समर्पक उत्तर देतो; आणि आपल्या नेमक्या बोलण्याने सर्वांचे अंतःकरण शांत करतो;

ज्याच्याविषयी बहुसंख्य लोकांच्या मनात अथांग प्रेम निर्माण झाले आहे, अशा नेत्यापुढे विरोधकांचे काहीच चालत नाही; त्याच्या जनसामर्थ्याचा अंदाज कोणालाही लावता येत नाही.

ईश्वराची उपासना पुढे करून समाजात सर्वत्र पुरून उरावे; संपूर्ण भूमंडळावर सर्वत्र लोकांनी अशा पुरुषाला आदराने ओळखावे.

लोक त्याला जाणतात पण तो कुठेही अडकून पडलेला दिसत नाही, तो नक्की काय करतो याचा कोणाला थांगपत्ता लागत नाही; नाना देशांतील लोक त्याच्या दर्शनासाठी येतात आणि जातात.

त्या सर्व लोकांचे अंतःकरण आपल्या प्रेमाने जिंकून घ्यावे आणि त्यांना विवेक व विचाराने संपन्न करावे; आणि वेगवेगळ्या भागांतील लोकांचे स्वभाव समजून घ्यावेत.

त्याच्या अनुयायांची संख्या किती आहे हे मोजता येत नाही आणि त्याचा समुदाय किती मोठा आहे याचा अंदाज येत नाही; तो सर्व लोकांना शास्त्रांच्या श्रवण-मननात गुंतवून ठेवतो.

सभेचे उत्तम संचालन करणे, गद्य आणि पद्यातून सखोल तत्त्वज्ञान मांडणे; आणि दुसऱ्याचे मन सर्वकाळ सांभाळून घेणे ही त्याची रीत असते.

असा ज्याचा नित्य नियम असतो आणि जो अखंड आत्मविवेकात स्थिर असतो; अशा सदैव जागरूक पुरुषापुढे अविवेक कधीही उभा राहू शकत नाही.

स्वतःला जे काही ज्ञान अवगत आहे ते सर्व लोकांना हळूहळू शिकवावे; आणि समाजातील असंख्य लोकांना सुजाण व शहाणे करून सोडावे.

अनेक प्रकारे लोकांना मार्गदर्शन करावे, व्यवहारातील अडचणी समजावून सांगाव्यात; आणि निस्पृह साधकांना पूर्णपणे निष्कलंक व ज्ञानी बनवावे.

स्वतःकडून जे शक्य आहे ते स्वतः करावे आणि जे शक्य नाही ते लोकांकडून करवून घ्यावे; परंतु भगवंताचे भजन आणि लोककार्य कधीही बंद पडू देऊ नये, हाच खरा धर्म आहे.

स्वतः सत्कर्म करावे आणि इतरांकडून करवून घ्यावे, स्वतः मनन करावे आणि इतरांना करायला लावावे; आणि स्वतः भक्तीचा मार्ग धरून संपूर्ण जगाला त्या मार्गावर आणावे.

जुन्या लोकांचा जर कंटाळा आला किंवा काम थांबले, तर नवीन प्रांतात जाऊन कार्य सुरू करावे; पण जेवढे कार्य साध्य करणे शक्य आहे त्यात आळस कधीही करू नये.

शरीराचा साधनेचा अभ्यास सुटला की महंताचे मोठेपण संपले असे समजावे; म्हणून तातडीने नवनवीन लोकांना शहाणे करून कार्याला लावावे.

संसाराच्या मोहात कधी अडकू नये, पण लोककार्याच्या उपाधीला कंटाळून पळूनही जाऊ नये; आणि कोणत्याही बाबतीत अजागळ बेजबाबदारपणा कामाचा नाही.

स्वतः डोळ्यांसमोर काम बिघडताना पाहूनही जो वेड्यासारखा केवळ शांत पाहत बसतो; असा आळशी आणि निर्दयी माणूस आयुष्यात काय पराक्रम करणार?

धकाधकीचा आणि संघर्षाचा हा मोठा कारभार अशक्त माणसाला कधीही पेलवत नाही; म्हणूनच समर्थ व सक्षम माणसांनाच हे नाना प्रकारच्या बुद्धीचे डावपेच शिकवावेत.

जिथपर्यंत लोककार्याचा व्याप व्यवस्थित चालतो तिथपर्यंत राहावे; आणि व्याप सांभाळता आला नाही तर तिथून शांतपणे निघून जावे आणि आनंदाने सर्वत्र देशाटन करावे.

जो सर्व मोहातून आणि उपाधीतून मुक्त झाला, तो आपल्या निस्पृहतेमुळे अत्यंत बलवान बनतो; मग त्याला जिथे अनुकूल वाटेल तिकडे तो सावकाश निघून जातो.

केवळ स्वतःचे सुख पाहिले तर जगात कीर्ती मिळत नाही, आणि कीर्ती मिळवायची असेल तर सुखाचा त्याग करावा लागतो; कारण कष्ट केल्याशिवाय जगात कुठेही काहीच मिळत नाही.

एरवी जगात काय टिकून राहणार आहे? जे जे जन्माला आले ते सर्व नष्ट होणारच आहे; आणि पुढे वृद्धपणी हे शरीर पूर्णपणे अशक्त होणारच आहे.

तारुण्यातच जर अंगातील ताकद सोडली आणि मध्येच कार्याचा उत्साह गमावून बसला; तर मग हा संसार आणि जीवन शेवटापर्यंत कसे यशस्वी होणार?

हा संसार मुळातच नासका आणि दुःखदायक आहे, त्याला विवेकाच्या साहाय्याने नीटनेटका करावा लागतो; पण नुसत्या बाह्य उपायांनी तो अधिकच फिका पडत जातो.

या संसाराचे स्वरूप असेच विचित्र आहे, हे विचार केल्यावर मनाला स्पष्ट समजते; तरीही कोणत्याही कठीण प्रसंगात माणसाने स्वतःचा आंतरिक धीर कधीही सोडू नये.

मनाचा धीर सोडला की सर्व काही सहन करावे लागते आणि फजिती होते; म्हणूनच शहाणा माणूस अनेक प्रकारची बुद्धी आणि मते ओळखून स्थिर राहतो.